Лінгвістичні студії: Збірник наукових праць.

Czesław Lachur — O JEDNYM Z FRAGMENTУW SEMANTYCZNEJ KATEGORII ABLATYWNOŚCI W JĘZYKACH SŁOWIAŃSKICH (NA MATERIALE JĘZYKA POLSKIEGO)

Категорія аблативності становить один з компонентів семантичної категорії простору, який у
найбільш загальному вигляді вказує на віддалення якого-небудь предмета від певного орієнтира – локума.
Категорія аблативності є національно індивідуалізованою. В статті подані результати аналізу іменних груп з
прийменником „znad”. Ці конструкції в польській мові реалізують семантику віддалення, вихідним пунктом
якого є верхня поверхня локума.
Ключові слова: аблативність, семантична категорія, прийменник, відмінок, іменна група, польська
мова.

Na semantyczną kategorię lokatywności (przestrzeni) składa się m.in. kategoria ablatywności. Językowe
wykładniki tej kategorii wskazują – najogуlniej mуwiąc – na oddalanie się jakiegoś przedmiotu od pewnego
lokalizatora. Kategoria ta posiada swуj narodowy charakter, indywidualny dla każdego języka słowiańskiego. W
artykule zostaną zaprezentowane wyniki analizy konstrukcji z nominalną grupą znad + dop. Konstrukcje tego typu w
języku polskim realizują w pierwszej kolejności znaczenie przemieszczania się przedmiotu z przestrzeni nad gуrną
powierzchnią punktu orientacyjnego (lokalizatora). Podstawę do obserwacji stanowi materiał języka polskiego (w
niektуrych wypadkach materiał ten został porуwnany z językiem rosyjskim).
Podstawową opozycją w systemie przyimkуw słowiańskich jest opozycja „dynamiczność (kierunkowość)”
vs. „niedynamiczność (statyczność)”. W ramach zarуwno dynamicznych, jak też statycznych przyimkуw wyrуżnia się z
kolei opozycję „kontakt” – „brak kontaktu”. Opozycja ta jest charakterystyczną właściwością systemu słowiańskich
przypadkуw przyimkowych odrуżniającą go np. od systemu przypadkуw w językach germańskich, w ktуrych
specjalnymi przypadkami nie jest wyrażana [Oravec 1973]. Ta ostatnia opozycja w innych pracach określana bywa jako
„kontakt” – „odległość” (контакт – дистанция [Iваненко 1981, rozdział II: Прийменниковi конструкцiї, що
виражають просторовi вiдношення]. Jednym z niekontaktowych przyimkуw jest przyimek typu znad/sponad,
obecny jednak nie we wszystkich językach słowiańskich (szerzej zob. [Lachur 1999: podrozdział 2.6.]).
Przyimek spo nad jest coraz mniej używanym we wspуłczesnej polszczyźnie, nacechowanym stylistycznie
wariantem przyimka znad (SJPSzym np. opatruje go kwalifikatorem „książkowy”). Nic też dziwnego, że konstrukcje z
grupą sponad + dop. stanowią drobną zaledwie część konstrukcji z grupą znad + dop. O tożsamości semantycznej obu
przyimkуw świadczy fakt ich występowania przy tych samych klasach rzeczownikуw. Por.: Można było usłyszeć nawet
najlżejszy powiew wiatru znad wierzchołka gуry (M. Waltari, tłum. K. Manowska) vs. Wreszcie, kiedy sierp księżyca
zaczął się wyłaniać sponad wierzchołkуw drzew, Kropa bez słowa wskoczył na siodło (K. Korkozowicz). Dyzma
podniуsł oczy znad gazety (T. Dołęga-Mostowicz) vs. Ale tamten rzucił spojrzeniem sponad gazety (J. Dobraczyński).
Słońce wstawało sponad skalistych brzegуw hrabstwa Donegal (F. Forsyth, tłum. W. Kalinowski) vs. Samoloty
startujące z Norwegii podawały znad wybrzeża angielskiego meldunki szyfrem o stanie pogody (T. Schiele). Uczył się
tylko jeszcze pod Tudelą od mistrza Gajkosia najtrudniejszych napaści par de moulinet, zadawanych z wysoka, sponad
głowy (S. Żeromski) – obok: znad głowy. Wreszcie brzeg księżyca ukazał się sponad nagromadzonych chmur
(H. Sienkiewicz) – obok: znad chmur.
Nie wszystkie jednak klasy lokalizatorуw mogą w polszczyźnie występować w grupie sponad + dop. Wydaje
się, że np. rzeczowniki będące nazwami obiektуw liniowych (typu rzeka, granica) oraz nazwy akwenуw w
konstrukcjach o semantyce ‘z-przy’ mogą być użyte wyłącznie w grupie znad + dop. Por.: *sponad rzeki, *sponad
Wisły, *sponad jeziora, *sponad morza, *sponad Bałtyku itd. (choć możliwe są konstrukcje typu ponad rzeczką ‘w
pobliżu’). Zgodzić należy się w tym wypadku z tym, że element po- wnosi do semantyki konstrukcji nie tylko odcień
dystrybutywności, a także – odcień poszerzenia, rozwinięcia, rozprzestrzenienia czynności na pewnym obszarze za
obiektem-lokalizatorem czy nawet przekroczenia jakiejś intuicyjnej granicy obszaru za tym obiektem [Iваненко 1974] i
[Iваненко 1975]. Znaczenie przyimka sponad zatem zinterpretować należałoby jako ‘z obszaru położonego jeszcze
wyżej niż punkt określony przez rzeczownik przyprzyimkowy i dopiero stąd w kierunku obserwatora’.
Semantyka relacji przekazywanych przez konstrukcje z przyimkiem znad/sponad przedstawia się w sposуb
następujący: oznaczają one oddalanie przedmiotu umiejscowionego nad, powyżej lub w pobliżu lokalizatora
© Ляхур Ч., 2006 ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 14

96
przestrzennego wymienionego w pozycji przy przyimku. W ramach takiego ogуlnego znaczenia – w zależności od
kilku czynnikуw – pojawiają się bardziej konkretne znaczenia szczegуłowe. Do czynnikуw tych w pierwszym rzędzie
odnieść należy semantykę rzeczownikуw.
Ponieważ w języku rosyjskim ablatywne znaczenie ‘z miejsca, pozycji nad gуrną płaszczyzną lokalizatora,
powyżej lokalizatora’ nie jest reprezentowane przez specyficzne grupy imienne, tekstowymi odpowiednikami polskich
konstrukcji z przyimkiem znad będą w tym języku inne środki, przy czym regularne odpowiedniości pojawiają się z
reguły w wąskich znaczeniach i przy ustalonych klasach wyrazуw.
Wspomniane wy żej ogуlne znaczenie ‘oddalanie się przedmiotu z określonego miejsca’ konkretyzuje się w
znaczeniach szczegуłowych, wyodrębnionych na podstawie opozycji. W pierwszym rzędzie jest to wskazanie na
oddalanie się z miejsca nad lokalizatorem i powyżej lokalizatora (znaczenie superdelatywne): ‘z-nad’ vs. ‘z miejsca w
pobliżu lokalizatora’ (relację tę nazwijmy umownie „addelatywnością”): ‘z-przy, z-u, z-koło’. W ramach relacji
superdelatywnej przedmiot przed rozpoczęciem translokacji zajmuje pozycję bądź względem gуrnej części (strony)
lokalizatora: Murmańskie wiatry na styku ciepła, napływającego znad Morza Barentsa, i mroźnego chłodu, ciągnącego
z wnętrza Pуłwyspu Kolskiego, jesienią stawały się bardzo dokuczliwe (S. Fleszarowa-Muskat). Gdy znad Sahary
przyjdzie powiew pustynnego wiatru, widoczność spada czasami do kilku metrуw (z gazet), bądź względem lokalizatora
jako całości: Podniosłem głowę znad leżącej przede mną kartki i zaciągnąłem się mocno dymem (J. Dobraczyński). Przy
znaczeniu addelatywnym natomiast wyrуżnić można konstrukcje implikujące bądź przemieszczenie konkretne z pobliża
lokalizatora: […] znad morza ciągnęli, objuczeni torbami i płaszczami kąpielowymi, ostatni plażowicze (S. Fleszarowa-
Muskat), bądź konstrukcje z tą semantyką użyte metonimicznie: W ślad za feministkami znad Sekwany odezwały się ich
kumpelki z Włoch (z gazet), tj. z Francji (lub – niekiedy – z Paryża).
Znaczenie sup erdelatywności w relacji do gуrnej płaszczyzny lokalizatora konkretyzuje się w dwуch
podznaczeniach: a) względem powierzchni ziemi i b) bez odniesienia do powierzchni ziemi. Drugie z wymienionych
podznaczeń reprezentowane jest przez nieliczne przykłady typu napis znad fotografii (głosił), objaśnienie znad rysunku
(powodowało, że…), inskrypcja znad mapy, (wykreślić, wymazać) decyzję znad dokumentu. Pomimo formalnej
obecności w takich strukturach ablatywnej grupy znad + dop. implikuje ona jednak raczej semantykę miejscowo-
statyczną, odzwierciedlając pewien stały statyczny układ przestrzenny dwуch przedmiotуw: napis znad fotografii =
napis nad fotografią, powyżej fotografii czy nawet: na fotografii.Grupy imienne z interesującym nas przyimkiem
odnotowujemy przeważnie jako tzw. przydawkę okolicznościową, nacechowaną semantyką przestrzenną, w pozycji
przy rzeczowniku: Fotoreporter AP widział, jak freski znad głуwnego wejścia uderzają z hukiem o posadzkę gуrnej
bazyliki św. Franciszka w Asyżu („Przekrуj”). Z kolei w ramach pierwszego z wymienionych podznaczeń
(superdelatywność względem powierzchni ziemi) konstrukcje z synkretyczną grupą znad + dop. implikują rуżne
konkretne relacje przestrzenne. Podstawą ich podziału na tym poziomie jest cecha ‘dystans = brak kontaktu’ (niż znad
Litwy) vs. ‘kontakt’ (antena znad domu) lokalizatora i przedmiotu. Znaczenie dystansu lokalizatora i przedmiotu
pojawia się przy komunikowaniu – w pierwszym rzędzie – o zjawiskach pogodowych. W pozycji członu
konstytutywnego takich konstrukcji (tu: w pozycji lokalizowanego „przedmiotu”) odnotowujemy głуwnie rzeczowniki
typu wyż, niż (zatoka niżowa), front atmosferyczny, śnieg, mgła, deszcz, wiatr, mrуz, chłуd (grupa nominalna jest w
takim przypadku wspomnianą wyżej przydawką okolicznościową o ablatywnej semantyce superdelatywnej): Na
południu chmury są związane z niżem znad Bałkanуw (z gazet). […] ale na mnie ulotny aromat egipskiej nocy,
ożywczego wiatru znad pustyni działał niesamowicie ekscytująco („Angora”).
Mimo formalnego braku w tych zdaniach czasownika (obecność czasownika nie jest w nich obligatoryjnym
elementem struktury), można go jednak łatwo ustalić, „odtworzyć”. W tym wypadku można mуwić o elipsie
czasownika: Zaczął padać pierwszy śnieg znad Morza Pуłnocnego (F. Forsyth, tłum. P. Paszkiewicz), tj. śnieg, ktуry
nadciągnął, nadciąga (nadciągający) znad Morza Pуłnocnego. Pogodę w Polsce kształtuje płytka zatoka niżowa znad
Węgier (z gazet), tj. zatoka niżowa, ktуra nadciągnęła, nadeszła (nadchodzi, nasuwa się) znad Węgier.
Członem nadrzędnym analizowanych konstrukcji są ponadto nieliczne czasowniki o semantyce ‘zbliżać się (o
zjawiskach atmosferycznych lub czymś lotnym unoszącym się nad ziemią)’ typu nadciągać, napływać, zbliżać się,
ciągnąć lub czasowniki o semantyce konkretnej typu wiać, zacinać (o deszczu, śniegu). Przykłady: […] przyczyną
zatruć była fala toksycznego powietrza, przyniesionego przez wiatry… No, proszę zgadnąć, skąd? Znad Europy
Zachodniej (A. Korybut-Daszkiewicz). Napływa ciepłe i suche powietrze znad Ukrainy (z gazet). Przy obiektach
przestrzennych typu rzeka, zatoka, morze, jezioro, kanał (w tym odpowiednie nazwy własne) ewentualny element
znaczenia addelatywnego (‘z-przy’) neutralizuje bądź semantyka czasownika (‘unosić się nad ziemią’), bądź
analogiczna semantyka rzeczownika nazywającego lokalizowany przedmiot (np. mgła). Por. następujące pary
przykładуw: Mgła, idąca kłębami znad Brdy, zasnuła szańce i obуz (K. Korkozowicz) – 16 sierpnia znad Wieprza
uderzyła 2 armia gen. Edwarda Rydza-Śmigłego (B. Wołoszański). Szyby łomotały w nagłych porywach wiatru
wiejącego znad wzburzonej Zatoki Kilońskiej (S. Fleszarowa-Muskat) – Znad zatoki pojechaliśmy w gуrę, szlakiem
więźniуw (R. Kapuściński). Wypowiedzenia, stanowiące pierwszy człon tych par, realizują znaczenie superdelatywne,
stanowiące natomiast ich drugi człon – znaczenie addelatywne.
O ile w rozpatrzonych dotychczas przykładach określenie pozycji grupy nominalnej – przy rzeczowniku lub
przy czasowniku jako członie nadrzędnym konstrukcji – jest stosunkowo łatwe, o tyle w niektуrych kontekstach
kwestia ta może być bardziej złożona. Rozpatrzmy następujący przykład: Od czasu do czasu chłodniejszy powiew znad
rzeki zganiał zapachy lasu, przynosząc wonie tataraku (K. Bunsch). Czy chodzi tu o relację ‘powiew (ciągnący, ktуry Розділ ІІ. Актуальні проблеми морфології

97
idzie) znad rzeki’ (przyrzeczownikowa pozycja grupy nominalnej), czy też ‘zganiał znad rzeki’ (przyczasownikowa
pozycja grupy nominalnej)? Wydaje się, iż pierwsza interpretacja jest bardziej właściwa. Zob. też: Czysty, ostry zapach
sosny napłynął przez otwarte okno, przyniesiony podmuchem wiatru znad Potomaku (L. Bond, tłum. J. Łoziński). Przez
otwarte okno wlewał się przyjemny chłуd znad zatoki (Leonard).
Z kolei w pozycji przyprzyimkowej rozpatrzonych konstrukcji (a zatem w funkcji lokalizatora) spotykamy
nazwy własne (nomina propria) względnie dużych przestrzeni: jednostek geograficznych lub administracynych,
państw, krain geograficznych, akwenуw, łańcuchуw gуrskich. Znacznie rzadziej są to odnośne appellativa. Tu należy
ponadto odnieść obiekty naturalne (z reguły nie posiadające nazw) typu las, puszcza, szuwary, bagna itp.
Inną klasę przedmiotуw lokalizowanych (w pozycji przy czasownikach konkretnych lub w konstrukcjach z
elipsą czasownika) stanowią nazwy obiektуw latających: Wywiad brytyjski w Niemczech doniуsł, że bombowce
Luftwaffe, powracające w nocy znad Anglii, co pewien czas zmieniają świetlne znaki wywoławcze (T. Schiele). […] nie
zgodzę się na to, żeby takim rozkazem wprowadzić zamęt wśrуd naszych myśliwcуw eskortujących bombowce znad
Kilonii (tamże), tj. bombowce powracające, lecące znad Kilonii. […] prawie 4 minuty temu Tango-Fokstrot [kryptonim
samolotu pasażerskiego] powinien zgłosić się znad Jędrzejowa („Przekrуj”). Przy nazwach obszarуw geograficznych
grupa imienna znad + dop. może być poszerzona o wyrazy typu terytorium, obszar; por.: wrуcić znad Francji = wrуcić
znad terytorium (obszaru) Francji: Wrуciliśmy znad Namur w Belgii (T. Schiele), tj. znad miasta Namur w Belgii
W dan ych kon strukcjach odnotowujemy ponadto nazwy osуb (przemieszczających się na tych obiektach):
Znad Francji Rysiek wracał samotnie (T. Schiele). Wracałem właśnie znad okropnie zniszczonego Hanoweru, kiedy
posłyszałem przez radio […] (tamże). Obecność obiektуw latających implikują też konstrukcje typu (nie) wrуcić znad
celu, pojawić się (stać się widocznym) znad horyzontu (widnokręgu, nieboskłonu). W przykładach typu: Kiedy bomby
atomowe były rzucone na Japonię: Hiroszimę i Nagasaki […], to ta znad Hiroszimy zboczyła z kursu o 5 mil (z gazet)
mamy do czynienia raczej z relacją miejscowo-statyczną, a nie translokacyjną: bomba znad Hiroszimy to bomba
znajdująca się nad Hiroszimą.
Przy czasownikach o semantyce ‘spowodować, że czegoś nie ma’ (usunąć, oddalić, zabrać, sprzątnąć,
przepędzić) odnotowujemy w grupie znad + dop. rzeczownik głowa i nazwy niektуrych artefaktуw. Konstrukcje z
takim składem leksykalnym mają z reguły znaczenie przenośne: Wczoraj dręczyły mnie wątpliwości, czy w mojej
rozterce nie jestem odosobniony; dzisiaj chmury znad mojej głowy wyparowały (Leonard). – Milżanom, Łużyczanom,
Obodrytom i nam, Weletom, Niemce ziemię spod nуg i dach znad głowy wydzierają (K. Bunsch). Siedzi teraz u nich i
targują się tak zażarcie, że pewnie by nie zauważyli, gdyby im ktoś dach zdjął znad głowy (S. Fleszarowa-Muskat). I
powiesz o tym, co robimy, matce, powiesz jej, że przepędziłeś swoim enkaemem samoloty znad swego okrętu i znad jej
domu (tamże). W tej klasie rzeczownikуw przyprzyimkowych umieścić należy wyrazy kark, szyja w ablatywnych, jak
się wydaje, wariantach frazeologizmu „wisi coś nad głową, wisi jak miecz (Damoklesa) nad głową”, mianowicie
odtrącić miecz znad karku (szyi), odsunąć topуr znad karku (szyi), tj. ‘coś przestało (przestaje) zagrażać, grozić’.
Jak wie my, poc zątkowy punkt translokacji położony nad gуrną płaszczyzną lokalizatora we wspуłczesnym
języku rosyjskim nie posiada specyficznego oznaczenia: brak w nim bowiem formy skorelowanej z formą miejsca над
+ narz. i antonimicznej formy из-над + dop. Dana relacja wyrażana jest zatem albo statycznym над + narz., albo (przy
niektуrych klasach wyrazуw) delatywnym superficjalnym с + dop. (‘z, z powierzchni’), albo peryfrastycznie (w tym
przy pomocy wyrazуw określających strony świata). Por.: Pogodę w Polsce kształtował dziś niż znad środkowego
Bałtyku – погоду в Польше обусловливал сегодня циклон (пониженное атмосферное давление), который
образовался над центральной Балтикой (в районе центральной Балтики), который приближается, надвигается из
района центральной Балтики (с севера).
Zazwyczaj znaczenie oddalania się z miejsca nad lokalizatorem, z miejsca powyżej lokalizatora implikuje
czasownik jako człon nadrzędny konstrukcji. Są to przeważnie czasowniki typu наплыть, нахлынуть, надвинуться,
тянуть, дуть. Zob. przykłady: С моря тянет легкий бриз (M. Горький) – znad morza ciągnie lekka bryza. С моря
дул влажный, холодный ветер (tamże) – znad morza dął wilgotny, zimny wiatr. Солнце скрылось за черную тучу,
наплывшую с моря (С. Злобин) – słonce skrył się za czarną chmurę, ktуra nadciągnęła znad morza. Por. też: Из степи
дуло теплым ветром (К. Паустовский) – znad stepu dął ciepły wiatr. От пруда тянуло жаром, как от кухонной
плиты (В. Солоухин). Zob. też w pozycji przy rzeczowniku: Ветер с моря, тише дуй и вей – Слышишь, розу
кличет соловей? (С. Есенин) – wietrze znad morza, ciszej dmij i wiej. На Неве прошел лед, и порывы теплого
ветра с моря будоражили воду (Н. Тихонов) – porywy ciepłego wiatru znad morza wzbudzały wodę.

Literatura
Iваненко 1974: Iваненко З. I. Прийменниковi конструкцiї iз значенням мiсця в сучаснiй українськiй мовi.
(Навчальний посiбник), Чернiвцi, 1974.
Iваненко 1975: Iваненко З. I. Прийменниковi конструкцiї напрямку руху в українськiй мовi, Чернiвцi, 1975.
Iваненко 1981: Iваненко З. I. Система прийменникових конструкцiй адвербiального значення, Київ–
Одеса, 1981.
Lachur 1999: Lachur Cz. Semantyka przestrzenna polskich przyimkуw prefigowanych na tle rosyjskim,
Opole,1999.
Oravec 1973: Oravec J. Systйm prvotnэch predložiek v slovanskэch jazykoch, [in:] Čs. přednбšky pro VII.
mezinбr. sjezd slavistů ve Varšavĕ. Lingvistika, Praha, 1973. ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 14

98
SJPSzym = Słownik języka polskiego, Red. nauk. M. Szymczak, t. 1–3, Warszawa, 1978–1981.

The semantic category of locativeness (space) consists of, among others, a category of ablativeness. In general,
linguistic exponents of this category indicate a process of moving away of a given object from a given localiser. The
category concerned possesses its own national character, which is individual for each Slavonic language. The present
paper presents the results of the analysis of selected constructions with nominal groups znad + genitive case. In Polish,
constructions of this type express, among others, a meaning of changing location of a given object from a space over
the upper area of a reference point (localiser). The analysis was carried out on the basis of the material derived from
Polish (in some cases Polish material was contrasted with the Russian one).
Keywords: ablativsty, semantic category, pretext, case, nominal group, Polish language.
Надійшла до редакції 4 липня 2005 року.

Категорія: Лінгвістичні студії: Збірник наукових праць.

Літературне місто - Онлайн-бібліотека української літератури. Освітній онлайн-ресурс.