Лінгвістичні студії: Збірник наукових праць.

Czesław Lachur — PRZESTRZENNY PUNKT ORIENTACYJNY A RELACJE ABLATYWNE

Аблативність – як один із фрагментів семантичної категорії простору – вимагає врахування певного
орієнтира, що вказує на вихідну точку переміщення у просторі. Орієнтиром у цьому випадку є фізичний
об’єкт, названий іменником у прийменниково-відмінковій групі. Він становить невід’ємну частину ситуації
віддалення (що складає сутність аблативності). Предметом пропонованої статті, яка завершує цикл
спостережень над аблативними конструкціями з прийменником „znad” у польській мові, є аналіз семантики
іменників, що виступають у цій екстралінгвістичній ситуації просторовим орієнтиром.
Ключові слова: значення, локативність, аблативні відношення, просторовий орієнтир, прийменник,
польська мова, російська мова.

Dowolne przemieszczenie się (translokacja) obiektu w przestrzeni zakłada początkowy i końcowy punkt tego
przemieszczenia, a także drogę, po ktуrej to przemieszczenie się odbywa (por. m.in. prace [Bluszcz 1987, Dąbrowska
1993, Horak 1973, Weinsberg 1973]). Terminy „początkowy” i „końcowy punkt translokacji” zazwyczaj rozumiane są
nie jako graficzny znak interpunkcyjny i nie jako przyjęte przez matematykę czy fizykę pojęcie miejsca (gdzie punkt
oznacza pozbawioną wymiarуw figurę geometryczną, ktуrej pozycję w przestrzeni określa się za pomocą
wspуłrzędnych), ale jako pewien obiekt materialny. Może to być trуjwymiarowy (czyli posiadający długość, szerokość i
głębokość) przedmiot fizyczny typu dom, las, szafa, powierzchnia płaska typu pole, staw, podłoga czy też przedmiot o
innej, nie zawsze regularnej, formie.
Przemieszczenie się obiektu w przestrzeni przy wymienionych trzech elementach tej sytuacji
ekstralingwistycznej (punkt początkowy, punkt końcowy, droga) stanowi podstawę do stwierdzenia, że obiekt ma jakiś
cel translokacji. Cel уw (najczęściej wyrażony w przyimkowej grupie imiennej) jest celem głуwnym translokacji
(głуwnym z punktu widzenia logiki; por. [Ferm 1990: 54]). Punkt początkowy przemieszczenia prawie zawsze jest nam
wiadomy: wynika albo z konkretnego wyrażenia eksplicytnego, albo można go ustalić na podstawie sytuacji – jako to
miejsce, gdzie znajduje się subiekt, zanim zacznie się przemieszczać (por. [Bąk 1991]).
Ponieważ nasza realna rzeczywistość nie jest chaotyczna, lecz jest w określony sposуb zorganizowana, to
konkretna relacja ablatywna nie może zaistnieć przy dowolnych obiektach. Wynika z tego, że jednym z kilku
czynnikуw mających wpływ na wyrażenie relacji ablatywnych (czynnikуw działających jednakże rуwnocześnie) jest
charakter przestrzennego punktu orientacyjnego (określanego w terminologii rosyjskojęzycznej jako „ориентир”).
Znaczy to, że przy pomocy jednej grupy imiennej z określonym przyimkiem możliwe jest stworzenie rуżnych relacji
ablatywnych w zależności od tego, jaki rzeczownik bierze udział w jej realizacji. Oprуcz tego semantyka rzeczownika
może stanowić istotne ograniczenie przy wyborze nadrzędnego członu całej konstrukcji, to jest czasownika. Jest to
spowodowane czynnikami ekstralingwistycznymi, czyli naszą znajomością świata i realnej rzeczywistości.
Przedmiotem niniejszego artykułu, kończącego cykl obserwacji nad konstrukcjami ablatywnymi z przyimkiem
„znad” w języku polskim (zob. [Lachur 2006 oraz Lachur 2007]), jest analiza semantyki rzeczownikуw, ktуre w danej
sytuacji ekstralingwistycznej stanowią przestrzenny punkt orientacyjny.
Konstrukcje z nominalną grupą znad + dop. realizują dwie podstawowe relacje ablatywne, a mianowicie
znaczenie translokacji przedmiotu z przestrzeni nad gуrną powierzchnią lub powyżej przestrzennego punktu
orientacyjnego: ‘z-nad’ [Lachur 2006] oraz znaczenie translokacji przedmiotu z przestrzeni w pobliżu lokalizatora:
‘z-przy, z-u, z-koło’ [Lachur 2007]. W artykule przedstawione zostaną wyniki analizy części rzeczownikуw w funkcji
przestrzennych punktуw orientacyjnych przy relacjach ablatywnych w takiej sytuacji, gdy te obiekty w funkcji punktu
orientacyjnego są traktowane jako całość (czynność jest relatywizowana względem obiektu jako całości).
W odrуżnieniu od znaczeń ablatywnych przedstawionych we wskazanych wyżej artykułach (relacje ‘z-nad’ i
‘z-przy’) charakter przestrzennego punktu orientacyjnego zakłada nie wymienioną wprawdzie w konstrukcji, lecz
możliwą do ustalenia i subiektywnie przyjmowaną jako niewielką (w skali wzrostu człowieka) bliskość punktu
orientacyjnego (obiektu) i przedmiotu lokalizowanego. Cechą charakterystyczną tej semantyki jest ponadto fakt, iż z
reguły przedmiotem lokalizowanym jest sam subiekt czynności. Drugi człon opozycji stanowią w tym wypadku
konstrukcje implikujące nie tylko samą („czystą”) bliskość przestrzenną przedmiotu i punktu orientacyjnego
(„ориентирa”), lecz ową bliskość poszerzoną o dodatkowe semy. Por.: Pastor uniуsł głowę znad księgi, zamrugał
roztargnionymi oczami (T. Konwicki). Co pewien czas zerkał znad gazety i lustrował okoliczne stoliki
(B. Wołoszański). Wtedy ona spojrzała znad książki (T. Konwicki). Ryan uśmiechnął się znad filiżanki kawy
(T. Clancy).
Z przytoczonych przykładуw wynika po pierwsze, że subiekt czynności (jest nim przedmiot lokalizowany)
zajmuje pozycję siedzącą, rzadziej stojącą względem punktu orientacyjnego (o czym świadczy głуwnie semantyka
czasownika) oraz po drugie, że subiekt jest ukierunkowany twarzą (głową) w stronę punktu orientacyjnego. Nałożenie
© Ляхур Ч., 2008 ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 16

74
się dwуch semуw: semu bliskości przestrzennej i semu pozycji nad, powyżej punktu orientacyjnego jako całości ma
miejsce w grupie znad + dop. zwłaszcza w połączeniu z czasownikami oznaczającymi ruch do gуry.
Wymieńmy klasy rzeczownikуw spotykanych w pozycji przy przyimku. Są to zazwyczaj artefakty małe, o takiej
wielkości, ktуra umożliwia schylenie się subiekta nad nimi w trakcie czynności i – w konsekwencji – wyprostowanie
się lub uniesienie głowy w taki sposуb, że obiekt działalności znajdzie się poniżej jego wzroku.
Najliczniejszą grupę stanowią tu nazwy najszerzej pojmowanych dokumentуw oraz niewielkich obiektуw
działalności intelektualnej: dokumenty, książka, gazeta, rękopis, fotografia, mapa, list, szachownica, karty, modlitewnik
itp., a także sam rzeczownik robota (posiadający w tym wypadku semantykę uprzedmiotowienia). Por.: Delegat Senatu
podniуsł głowę znad papierуw, ktуre właśnie przeglądał (S. Fleszarowa-Muskat). Mуwił wolno, nie podnosił oczu znad
zamkniętego skoroszytu (Leonard). Panna Weier uniosła głowę znad robуtki, spojrzała z niechęcią na Justynę
(K. Korkozowicz).
W tej grupie obiektуw spotykamy rуwnież nazwy własne (tytuły gazet, książek, dokumentуw): Żandarm z
ochrony Departamentu Obrony podniуsł wzrok znad „Washington Post” z informacjami sportowymi (L. Bond).
Kolejną grupę obiektуw stanowią artefakty o nieco większych rozmiarach, niż wymienione wyżej. Są to nazwy
części urządzeń, mechanizmуw, narzędzi pracy, broni (typu kierownica, silnik, pokrywa, pług, telefon), a także
niektуrych części ciała człowieka i zwierząt (głуwnie wierzchowych, służących do przemieszczania się wierzchem).
Konstrukcje z tą klasą rzeczownikуw w pozycji przy przyimku implikują następującą relację: punkt orientacyjny relacji
znajduje się zazwyczaj poniżej i nieco z przodu subiekta. Przykłady: Uśmiechnąłem się z politowaniem znad silnika,
ktуry w tym momencie zdecydował się zaskoczyć (Leonard). – O czym mуwicie? – zapytała panna Blok znad kierownicy
(S. Fleszarowa-Muskat).
Funkcję punktu orientacyjnego pełnią także przedmioty stanowiące dla subiekta miejsce pracy lub innej
działalności (meble, sprzęty: biurko, stуł, kołyska) bądź stanowiące wyposażenie pomieszczenia (piec, stolik, kosz itp.):
[…] sekretarka musiałaby być głucha, aby nie poderwać głowy znad biurka (Leonard). […] odezwał się Mancuso znad
stołu nawigacyjnego (T. Clancy).
Czynność jest lokalizowana względem rуżnych innych przedmiotуw, ktуre zazwyczaj subiekt trzyma przed sobą
(poniżej oczu): Elżbietka podniosła na niego oczy znad czerwonej rуży nie poznając go (J. Iwaszkiewicz). – Nie wiesz?
– mruknęła znad chustki (S. Fleszarowa-Muskat). – Żadnych problemуw, pułkowniku? – zapytał znad świeżych
brzoskwiń z własnej szklarni (F. Forsyth).
Czynność jest lokalizowana także względem naczyń służących do podawania i jedzenia rуżnych potraw, z
ktуrych korzysta subiekt i ktуre zwykle znajdują się przed nim (talerz, miska, kubek, filiżanka, szklanka): – A kiedy to?
– chlipnął znad talerza (J. Abramow-Newerly). Tak… tak… bąkał znad napełnianych szklanek (Leonard). Weronika
dopiero teraz podniosła głowę znad miski z grzybami (S. Fleszarowa-Muskat).
W charakterze punktu orientacyjnego odnotowujemy ponadto nazwy potraw: – Nie pamięta mamusia? –
powiedział Jerzy znad kompotu (J. Iwaszkiewicz). […] komentuje znad porcji golonki Zenek z Zambrowa („Wprost”).
[…] podnosząc na siebie oczy znad nie dosmażonej ryby, jaką im Trudka podała (S. Fleszarowa-Muskat).
Punktami orientacyjnymi są obiekty typu okulary, szkła ‘okulary’ wyłącznie przy czasowniku (lub
skorelowanym z nim rzeczowniku) oznaczającym działalność wzrokową: Podniosła na niego oczy znad okularуw
(J. Iwaszkiewicz.). Benbeneck, przyjrzawszy mu się znad okularуw w złotej oprawie, wziął od niego bursztyn bez słowa
(S. Fleszarowa-Muskat). Pond spojrzał na nich z niesmakiem sponad okularуw i czytał dalej (F. Forsyth).
Nieco inną relację wyrażają konstrukcje, w ktуrych punktem orientacyjnym są poziome płaszczyzny typu
podłoga, podmiotem czynności zaś – gуrne części ciała człowieka (głowa lub twarz): Klęczący uniуsł głowę znad
podłogi i spojrzał za siebie (K. Korkozowicz). Podniosła znad ziemi twarz poczerwieniałą od wysiłku i uśmiechnęła się
z radością (S. Fleszarowa-Muskat). Wypowiedzenia z tymi konstrukcjami wskazują na leżącą, klęczącą lub stojącą,
lecz silnie zgiętą postawę subiekta przed rozpoczęciem translokacji.
W przeciwieństwie do konstrukcji implikujących przemieszczenie się względem gуrnej płaszczyzny punktu
orientacyjnego (w ktуrych grupie znad + dop. w języku rosyjskim generalnie odpowiada lokatywna grupa над + narz.)
w konstrukcjach przekazujących znaczenie translokacji względem punktu orientacyjnego (obiektu) jako całości
analizowanej grupie odpowiadają w języku rosyjskim głуwnie grupy от + dop. i поверх + dop. (rzadziej lokatywna
grupa над + narz.). Czynnikiem decydującym o wyborze ekwiwalentu rosyjskiego jest w pierwszym rzędzie semantyka
członu nadrzędnego konstrukcji, to jest czasownika.
W nielicznych konstrukcjach implikujących znaczenie ‘stanąć prosto, wyprostować się’ i przy czasownikach
nazywających działalność wzrokową odpowiednikiem polskiego znad + dop. jest rosyjska grupa над + narz., zwłaszcza
przy czasownikach o semantyce ‘выпрямиться’, gdzie cała konstrukcja wyraża ideę wyprostowania się z pozycji
schylonej nad przedmiotem (punktem orientacyjnym). Por.: Женщина стояла, склонившись над корзиной, а теперь
выпрямилась, когда я постучал, и подошла к окну (В. Каверин). – wyprostowała się znad kosza; znad oparcia fotela
były widoczne czarne włosy – над спинкой кресла виднелись черные волосы.
W wypadku, gdy konstrukcja wyraża ideę patrzenia znad punktu orientacyjnego, rosyjskim ekwiwalentem grupy
znad + dop. jest z reguły forma поверх + dop.: Pułkownik Mirski, jasny, wysoki blondyn, podniуsł oczy krуtkowidza i
znad papierуw […] popatrzył przez chwilę uważnie i przenikliwie na Royskiego (J. Iwaszkiewicz) – посмотрел на
Райского поверх бумаг. Spojrzał na żonę znad okularуw (J. Iwaszkiewicz) – взглянул на жену поверх очков. Por.:
[Младший сержант] глядел поверх бруствера (В. Шефнер) – patrzył znad przedpiersia (okopu). Розділ ІІ. Актуальні проблеми морфології

75
Najczęściej jednak, to jest we wszystkich pozostałych wypadkach, ekwiwalentem grupy znad + dop. jest
rosyjska grupa от + dop.: powiedzieć znad kompotu – сказать от компота, uśmiechnąć się znad silnika – улыбнуться
от двигателя. Gdy podnosił oczy znad kart słodkawego dzieła, widział nad sobą wzdęte, wysokie wzgуrza
(J. Iwaszkiwicz) – когда отрывал (отрывая) глаза от страниц произведения. Por.: Папа оторвался от книги и
внимательно посмотрел на меня (В. Вересаев) – popatrzył znad (sponad) okularуw.
Drugi człon rozpatrywanej opozycji stanowią konstrukcje wyrażające bliskość punktu orientacyjnego i
przedmiotu lokalizowanego, poszerzone jednak o dodatkowe semy. Znaczenie to realizują dwie grupy nazw, a
mianowicie: a) nazwy niektуrych obiektуw naturalnych lub stworzonych sztucznie przez człowieka o stromych
ścianach, z reguły wyższych niż wzrost człowieka i b) nazwy naturalnych zbiornikуw, wgłębień, wypełnionych (lub nie
wypełnionych) wodą, a także rzeczownik woda.
Nazwy pierwszej grupy stanowią obiekty, u ktуrych (bez względu na to, skąd się na nie patrzy) można wyrуżnić
trzy elementy: podstawę, stromo lub pionowo wznoszące się bądź opadające ściany oraz gуrną płaszczyznę z
wyodrębnionym z reguły albo łatwo dającym się wyodrębnić skrajem (brzegiem, krawędzią). Mogą one być oglądane i
postrzegane dwojako: z gуry lub z dołu. Z tego względu stanowią dla obserwatora, w zależności od jego pozycji,
wzniesienie lub wklęsłość.
Klasę tę stanowią rzeczowniki typu urwisko, stok, uskok, skała, zbocze, wąwуz, jar, wykop, nasyp, dуł, rуw,
rozpadlina, a także brzeg oraz (często używane w znaczeniu przenośnym) przepaść, otchłań. Por.: Strzały, ktуre
wypuszczone z łukуw znad skarpy […] spełniły zadanie nad rzeką (A. Fiedler), tj. ze skarpy jako punktu orientacyjnego,
jednakże ze skraju gуrnej płaszczyzny skarpy (subiekt czynności znajduje się nie nad punktem orientacyjnym, lecz na
nim, a właściwie: na jego krawędzi, brzegu). Właśnie użycie tych nazw w grupie znad + dop. aktualizuje sem ‘gуrna
krawędź, skraj’; por. semantykę tych obiektуw w grupie z + dop., ktуra nie posiada tego semu i wskazuje na oddalanie
ogуlnie z gуrnej płaszczyzny punktu orientacyjnego (ze skarpy, z nasypu, ze stoku) lub translokację z jego dna, z głębi
(z wąwozu, z wykopu). Zob.: Wyszedł z wąwozu i skierował się ku wzgуrzu (S. Piasecki). Za chwilę stary kolejarz
podnosi się z rowu (R. Bratny) vs. kwiaty znad rowu, tj. rosnące nad rowem, na skraju rowu (bądź na jego ścianach).
Szerzej o tym zob.: [Lachur 1999].
Ważnym czynnikiem w ustaleniu rzeczywistej semantyki konstrukcji z tymi rzeczownikami jest rуwnież
znaczenie ich członu nadrzędnego (czasownika, rzadziej rzeczownika). Por.: Znad urwiska otwiera się rozległy widok
na kotlinę. Znad uskoku obserwowaliśmy zabudowania w dole. W tym wypadku narrator lub obserwator (mуwiący)
znajduje się na skraju tych obiektуw i fakt ten niejednokrotnie akcentowany jest formalną niejako obecnością w
strukturze wypowiedzenia tych wyrazуw: znad (skraju, krawędzi, brzegu) urwiska. W wypowiedzeniach tego typu
szczegуlnie wyrazistym staje się element deiktyczności przestrzennej.
Z drugiej strony, w zdaniach Znad urwiska nadciągają ciemne chmury (kłęby dymu). Znad krawędzi wąwozu
pokazał się księżyc implikowana jest sytuacja, kiedy obserwator znajduje się na dole, u podnуża urwiska, na dnie
wąwozu. A zatem konstrukcje z przyimkiem znad są faktycznie wykładnikami rуżnych relacji przestrzennych (co
jednak ujawnia się dopiero na poziomie całej konstrukcji, a nie grupy imiennej).
Nazwy obiektуw drugiej grupy, tj. nazwy naturalnych zbiornikуw, wgłębień zapełnionych wodą typu staw,
sadzawka, jezioro, woda, a także nazwy typu powierzchnia (wody), lustro (wody), płaszczyzna wodna, zatoczka
(wyłącznie w grupie znad + dop.) aktualizują sem ‘z miejsca znajdującego się w bezpośredniej bliskości, tuż obok, lecz
powyżej (płaszczyzny) punktu orientacyjnego’ (lecz nie ‘z miejsca nad gуrną płaszczyzną obiektu’, jak ma to miejsce w
przypadku konstrukcji ‘z-nad’ typu niż znad Litwy). Por.: Widok znad stawku na уw tonący w kwiatach i zieleni dworek
przywodzi na myśl płуtna malarskich mistrzуw (G. Rąkowski). Znad zatoczki, nad ktуrą stoimy, rozciąga się widok na
przeciwległy, stromy i na ogуł bezleśny brzeg (G. Rąkowski).
Rosyjska grupa над + narz. z nazwami tego typu przekazuje statyczną relację miejscową: Мой дом стоит над
озером на высокой береговой горе (M. Пришвин) – stoi nad jeziorem. Над долиной реки Качи стояла старая и
густая дубовая роща (С. Сергеев-Ценский) – rosła nad doliną. W grupie над + narz. w tekstach stylistycznie
nacechowanych w znaczeniu miejscowo-statycznym spotykamy nazwy rzek, co w języku polskim jest normą: А над
Волгой заря румяная, А над Волгой рай (M. Цветаева). А над Невой – посольства полумира, Адмиралтейство,
солнце, тишина! (O. Mандельштам).
Przy czasownikach implikujących przemieszczenie, a także przy czasownikach percepcji słuchowo-wzrokowej
oraz rozprzestrzeniania się zapachуw odpowiednikami rosyjskiej grupy над + narz. może być w polszczyźnie
translokacyjna grupa znad + dop. Por.: Вечерами над озером слышен вздох (A. Aхматова) – znad jeziora da się
słyszeć westchnienie. Пахнет сеном над лугами (A. Mайков) – pachnie sianem znad łąk. И детские звончее над
лугом голоса (A. Блок) – i dziecięce dźwięczniejsze znad łąki (dobiegają) głosy. Чибисы с криком вьются над
болотом (И. Тургенев) – wiją się znad błota. Zob. też z tą klasą obiektуw: Потянуло сыростью с прудов
(A. Толстой) – powiało wilgocią znad stawуw. С озера веет прохлада и нега, – Отрок заснул, убаюкан у брега
(Ф. Тютчев) – znad jeziora ciągnie świeżością (chłodem). [От гряд] веяло запахом вскопанной земли и нежной
сыростью растений (A. Чехов) – znad grządek unosił się zapach skopanej ziemi.
Analiza materiału językowego pozwala na kilka uogуlnień. Otуż konkretny kierunek przemieszczenia w
przestrzeni (inaczej: orientacja) może być wyrażony za pomocą grupy imiennej z przyimkiem oraz czasownika
(przeważnie z określonym przedrostkiem). Przy tym znaczenie konkretnej relacji ablatywnej zależy w dużej mierze od ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 16

76
semantyki rzeczownika, użytego w roli punktu orientacyjnego całej sytuacji ablatywnej. Jest to zarуwno problem
lingwistyczny, jak i ekstralingwistyczny, warunkowany naszą wiedzą o świecie pozajęzykowym.

Literatura
Bąk 1991: Bąk M. Gramatyka przestrzeni (na przykładzie koncepcji C. Vandeloise’a) // Język, znaczenie,
rozumienie i relatywizm, Warszawa.
Bluszcz 1987: Bluszcz A.J. Relacje przestrzenne w polskich, czeskich i słowackich konstrukcjach z wyrażeniami
przyimkowymi, Katowice.
Dąbrowska 1993: Dąbrowska E. O językowej idealizacji świata // Biuletyn Polskiego Towarzystwa
Językoznawczego, XLIX.
Ferm 1990: Ферм Л. Выражение направления при приставочных глаголах перемещения в современном
русском языке. К вопросу префиксально-предложного детерминизма // Acta Universitatis Upsaliensis. Studia
Slavica Upsaliensia, 27, Uppsala.
Horak 1973: Horбk E. Vэznamovэ protiklad smer – miesto v predložkovom systйme slovenčiny // Jazykovednэ
časopis, 24, 2.
Lachur 1999: Lachur Cz. Semantyka przestrzenna polskich przyimkуw prefigowanych na tle rosyjskim, Opole.
Lachur 2006: Lachur Cz. O jednym z fragmentуw semantycznej kategorii ablatywności w językach słowiańskich
(na materiale języka polskiego) // Лiнгвiстичнi студiп. Збiрник наукових праць. – Вип. 14. – Донецьк: ДонНУ,
2006.
Lachur 2007: Lachur Cz. O strukturze semantycznej polskich przyimkуw prefigowanych (na tle języka
rosyjskiego) // Лiнгвiстичнi студiп. Сбiрник наукових праць, Вип. 15, Донецьк 2007.
Weinsberg 1973: Weinsberg A. Przyimki przestrzenne w języku polskim, niemieckim i rumuńskim, Wrocław–
Warszawa–Krakуw–Gdańsk.

Ablativeness, as one of the fragments of semantic category of space, requires determination of specific
landmark which indicates the beginning of relocation in space. In this case, the landmark is a physical object denoted
by the noun in the prepositional phrase (i.e. a noun phrase preceded by a preposition). It constitutes an integral
element of the situation of distancing (which presupposes the concept of ablativeness). This article, which concludes
the series of studies on ablative constructions with preposition znad in Polish language, presents the analysis of
semantics of nouns, which account for spatial landmarks in a particular extralinguistic situation.
Keywords: meaning, locativeness, ablative relations, spatial landmark, preposition, Polish language, Russian
language.

Надійшла до редакції 30 серпня 2007 року.

Категорія: Лінгвістичні студії: Збірник наукових праць.

Літературне місто - Онлайн-бібліотека української літератури. Освітній онлайн-ресурс.