Одним із фрагментів системи просторових значень є аблативність, яка вказує на віддалення предмета
від певного орієнтира. Це відношення в слов’янських мовах (у тому числі в польській і російській) передають
здебільшого прийменниково-відмінкові конструкції з відповідними прийменниками. Стаття продовжує
спостереження над семантичною структурою конструкцій з прийменником „znad”, які в польській мові
виражають, між іншим, відношення ‘рух з місця поблизу локалізатора’.
Ключові слова: значення, аблативність, прийменник, відмінок, іменна група, польська мова, російська
мова.

Przyimki o złożonej budowie formalnej w językach słowiańskich powstawały w rуżny sposуb. Mogły to być
zarуwno przyimki-zrosty (ros. предлоги-сложения), jak też ich połączenia (ros. предлоги-сочетания). W niniejszym
artykule dla przyimkуw złożonych stosujemy określenie „przyimki prefigowane”, mające swe umocowanie w
językoznawczej tradycji południowosłowiańskiej (zob.: Belić 1949–1950, Ivić 1957–1958, Vuković 1966 i in.). Przez
„przyimek prefigowany” rozumieć będziemy taki przyimek złożony (dwu- i trzyelementowy), ktуrego pierwszym
elementem jest prymarny przyimek z, np. znad/sponad, zza/spoza. Z kolei cechą semantyczną tych przyimkуw,
będących wykładnikami głуwnie kategorii ablatywności, jest ich pozycyjność (inaczej: brak kontaktu). Sprowadza się
to do tego, że porządek przestrzenny reprezentowanych przez nie fraz zakłada wspуłobecność elementu dynamicznego
(przedmiotu lokalizowanego), lokalizatora oraz obserwatora (lub mуwiącego).
Ablatywność to jeden z fragmentуw systemu znaczeń przestrzennych, wskazujących – najogуlniej mуwiąc – na
oddalanie się przedmiotu od lokalizatora. Artykuł stanowi kontynuację analizy struktury semantycznej polskich
konstrukcji z nominalną grupą znad + dop. Materiał języka polskiego zostanie skonfrontowany z językiem rosyjskim.
Wspomniane wyżej ogуlne znaczenie ablatywne ‘oddalanie się przedmiotu z określonego miejsca’ konkretyzuje
się w znaczeniach szczegуłowych, wyodrębnionych na podstawie opozycji. W odniesieniu do konstrukcji z
prefigowanym przyimkiem znad są to znaczenia następujące:
a) oddalanie się z miejsca nad lokalizatorem i powyżej lokalizatora (określane jako znaczenie superdelatywne):
‘z-nad’ oraz;
b) oddalanie się z miejsca w pobliżu lokalizatora (relacja ta może być nazwana umownie „addelatywnością”):
‘z-przy, z-u, z-koło’.
W ramach pierwszej z wymienionych relacji (superdelatywnej) przedmiot przed rozpoczęciem przemieszczenia
zajmuje pozycję bądź względem gуrnej części (strony) lokalizatora: Murmańskie wiatry na styku ciepła napływającego
znad Morza Barentsa […] jesienią stawały się bardzo dokuczliwe (S. Fleszarowa-Muskat), bądź względem lokalizatora
jako całości: Podniosłem głowę znad leżącej przede mną kartki (J. Dobraczyński). W ramach drugiej relacji
(addelatywnej) wyrуżnić można konstrukcje implikujące bądź przemieszczenie konkretne z pobliża lokalizatora: […]
znad morza ciągnęli ostatni plażowicze (S. Fleszarowa-Muskat), bądź konstrukcje z tą semantyką użyte metonimicznie:
[…] kulturę czerpaliśmy rуwnież znad Sekwany (A. Korybut-Daszkiewicz), tj. z Francji. Pierwsze z tych znaczeń zostało
częściowo zaprezentowane w innym miejscu (zob. Lachur 2006). Natomiast przedmiotem obserwacji w tym artykule
będą konstrukcje realizujące znaczenia addelatywne.
Semantyka przemieszczenia konkretnego realizowana jest w dwуch podznaczeniach: a) translokacji rzeczywistej
(zazwyczaj przy czasownikach ruchu): Śnica jeszcze raz, natarczywiej, wezwany przez władze konsularne wyjechał z
rodziną znad morza wprost do Krakowa (S. Żeromski) oraz b) znaczenie ‘brać swуj początek, wywodzić się skąd, być
rodem skąd’: Był to daleki kuzyn Rafała, jedyny syn bardzo zamożnego szlachcica znad Wisłoki (tamże).
Konkretną translokację addelatywną przekazują konstrukcje, ktуrych członem nadrzędnym są z reguły tzw.
czasowniki ruchu oraz, rzadziej, skorelowane z nimi odsłowne rzeczowniki czynnościowe. Do klasy czasownikуw
ruchu zaliczyć należy jednak nie tylko wymienianą zazwyczaj grupę par typu iść – chodzić, nieść – nosić (właściwe
czasowniki ruchu), czyli takie, ktуre komunikują o postrzegalnej wzrokowo zmianie położenia przedmiotu
materialnego w przestrzeni. Przyjąć należy, że celowym będzie odniesienie do tej klasy rуwnież tych czasownikуw,
ktуrych struktura semantyczna implikuje ideę dowolnego przemieszczenia, wyrуżnialnego często intuicyjnie. Byłyby to
zatem raczej czasowniki o znaczeniu (nazwijmy je umownie) przestrzennym lub też środki leksykalne służące do
wyrażenia przestrzennej i ruchowej charakterystyki czynności, czyli rуwnież czasowniki percepcji (i działalności)
słuchowo-wzrokowej, a nawet czasowniki oznaczające czynność konkretną.
Okazuje się, że w konstrukcjach addelatywnych istotna jest nie tyle semantyka samego czasownika, ile obecność
i znaczenie jego przedrostka. Por. następujące wypowiedzenie: Jan wyjechał znad morza (w pośpiechu), tj. opuścił
określone miejsce, udając się dokądś, przy czym cel translokacji (i jej trasa) albo bywa wyrażony eksplicytnie (wyjechał
© Ляхур Ч., 2007 ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 15

156
znad morza do Krakowa przez Poznań), albo jest pomijany jako nieistotny (obligatoryjne jest jedynie wskazanie na
punkt początkowy przemieszczenia).
Przy założeniu, że każde przemieszczenie w przestrzeni zakłada obecność punktu początkowego i końcowego, a
także drogi (trasy) translokacji, czasownik, ktуry oznacza przemieszczenie, a zatem (w naszym rozumieniu) właściwy
czasownik ruchu, winien w kompleksie swoich walencji semantycznych posiadać obie walencje kierunku (‘skąd’ i
‘dokąd’) i walencję drogi (‘ktуrędy’). Stwierdzenia te odnoszą się raczej do bezprzedrostkowych czasownikуw ruchu.
A jak to wygląda w przypadku czasownika przedrostkowego? W odrуżnieniu od czasownikуw „zwykłych”, u
czasownikуw przedrostkowych jedną z walencji, a mianowicie tą, ktуrej semantyka jest identyczna ze znaczeniem
przedrostka, okazuje się centralną. Walencje te, a konkretnie: kierunek w nich „tkwiący”, czasownik implikuje w ten
czy inny sposуb.
W analizowanym fragmencie konstrukcji addelatywnych odnotowujemy kilka następujących typуw
czasownikуw „przestrzennych”.
1. Bezprzedrostkowe właściwe czasowniki ruchu, występujące w parach „iść – chodzić”: Szła już tak aż znad
Sołokiji, nad ktуrą leżał jej dwуr (K. Korkozowicz). W tym wypadku punkt końcowy przemieszczenia można
względnie łatwo ustalić na podstawie kontekstu: z reguły znajduje się on w przestrzeni mуwiącego.
2. Wśrуd przedrostkowych czasownikуw ablatywnych odnotowujemy w pierwszym rzędzie czasowniki z
przedrostkiem wy- typu wyruszyć, wyjechać, wysłać: Liczni bojarscy synowie wyruszali znad Seretu i Prutu, by
studiować na Uniwersytecie Jagiellońskim (A. Korybut-Daszkiewicz).
3. Czasowniki adlatywne z kolei reprezentowane są przez czasowniki z przedrostkami przy- ‘osiągnięcie celu
przestrzennego’: przywieźć, przyjść, przybyć, przyjechać itd. oraz nad- ‘wskazanie na zbliżenie się kogoś, czegoś w
przestrzeni’: nadbiegnąć, nadjechać, nadejść: Przyjechała znad morza nad morze […] (S. Fleszarowa-Muskat).
4. Jednostkowymi przykładami reprezentowane są czasowniki z przedrostkiem perlatywnym prze- ‘przebycie
czegoś’ lub ‘zabranie kogoś, czegoś w inne miejsce, zmiana miejsca, przemieszczenie’ (tj. implikującym relację skądś –
dokądś): Szef sztabu marynarki zastanawiał się nad możliwością przerzucenia samolotуw P-3 znad Pacyfiku
(T. Clancy, przeł. D. i K. Murawscy).
5. Kolejną grupę stanowią czasowniki oznaczające sposуb rozprzestrzeniania się wrażeń słuchowych i
czasowniki o semantyce ‘dać się słyszeć’ (dochodzić, nadlatywać, być słychać): Znad rzeczki dochodził beztroski gwar
dziecięcych gosуw (K. Bunsch).
6. Członem nadrzędnym analizowanych konstrukcji mogą być rуwnież czasowniki nazywające
rozprzestrzenianie się wiadomości (pogłosek, informacji itp.): nadchodzić, dochodzić, napływać, a także czasowniki
typu donosić, mieć (o relacjach): O podobnych zwierzętach donoszono w 1863 roku znad Wielkiego Jeziora (z gazet).
7. Analizowana grupa może też funkcjonować przy czasownikach, w ktуrych strukturze semantycznej „otwiera
się” niejako miejsce na określenie żrуdła czegoś: czerpać, przejmować, brać: Obszar podbitych ziem pruskich, wzorem
przejętym znad Morza Śrуdziemnego i Niemiec, był podzielony na komturstwa (M. Rezler).
W języku rosyjskim sem bliskości przestrzennej lokalizatora i przedmiotu lokalizowanego przy nazwach
obszarуw wodnych i nazwach terytoriуw geograficznych bądź regionуw położonych nad brzegami przestrzeni wodnych
zawiera grupa с + dop. (oraz – antonimiczna wobec niej – grupa на + bier.). Z tego względu grupa ta może być
uważana za ekwiwalent rozpatrywanych addelatywnych grup znad + dop. z danymi klasami rzeczownikуw w pozycji
przy przyimku. Z ros. grupą с + dop. wzajemnie wymienną jest grupa от + dop. z rzeczownikami, nazywającymi
jednakże sam zbiornik. Por.: Работники возвращались с реки (A. Чехов), co jest rуwnoznaczne возвращались от
реки. Zamiana tych grup jest niemożliwa, jeżeli mуwiący ma na uwadze nazwy regionуw geograficznych: С Нижней и
Средней Волги направлается хлеб – znad dolnej i środkowej Wołgi, выходцы с Енисея – wychodźcy znad Jenisieju.
Rуwnież nazwy obiektуw będących naturalnymi zbiornikami typu staw, jezioro oraz rzeczowniki woda,
powierzchnia (wody), lustro (wody) aktualizują sem ‘z miejsca znajdującego się w bezpośredniej bliskości, tuż obok,
lecz powyżej (płaszczyzny) lokalizatora’: Widok znad stawku na уw tonący w kwiatach i zieleni dworek przywodzi na
myśl płуtna malarskich mistrzуw (G. Rąkowski). Rosyjska grupa над + narz. z nazwami tego typu przekazuje relację
miejscową: Мой дом стоит над озером на высокой береговой горе (M. Пришвин) – mуj dom stoi nad jeziorem.
Przy czasownikach implikujących przemieszczenie, a także przy czasownikach percepcji słuchowo-wzrokowej
oraz rozprzestrzeniania się zapachуw odpowiednikami ros. grupy над + narz. może być w polszczyźnie grupa
znad/sponad + dop.: Потянуло сыростью с прудов (A. Толстой) – powiało wilgocią znad stawуw. С озера веет
прохлада и нега, – Отрок заснул, убаюкан у брега (Ф. Тютчев) – znad jeziora ciągnie świeżością (chłodem). [От
гряд] веяло запахом вскопанной земли и нежной сыростью растений (A. Чехов) – znad grządek unosił się zapach
skopanej ziemi.
W ramach wypowiedzeń realizujących semantykę przemieszczenia konkretnego z pobliża, z sąsiedztwa
lokalizatora (co zostało określone jako „addelatywność”) człon drugi opozycji stanowią konstrukcje implikujące dwa
następujące znaczenia szczegуłowe, a mianowicie a) znaczenie ‘pochodzić, wywodzić się, być rodem skąd’, a także
‘brać swуj początek, mieć źrуdło gdzie’, w ktуrych semantyce przeważa element ablatywności oraz b) znaczenie
miejscowo-statyczne ‘zamieszkiwać, przebywać gdzie, mieć określony związek z obszarem będącym lokalizatorem’.
Semantykę ‘pochodzić skąd (o miejscu urodzenia czy tzw. „korzeniach”)’ szczegуlnie wyraziście realizują
wypowiedzenia, w ktуrych członem nadrzędnym jest formalnie obecny w strukturze zdania czasownik typu pochodzić,
wywodzić się, a także być w podobnym znaczeniu: Mateńka z Grecji pochodziła, daleko znad morza (K. Bunsch). Por. Розділ ІІ. Актуальні проблеми морфології

157
ros.: Отец мой из крестьян, с Оки (Ю. Бондарев) – mуj ojciec jest z chłopуw, znad Oki. Grupa imienna jest
obligatoryjnym elementem struktury (przy czasowniku być analizowana grupa występuje w pozycji predykatywnej).
Przedmiotem lokalizowanym (a rуwnocześnie subiektem czynności) w takich wypowiedzeniach jest wyłącznie osoba.
W pozycji członu nadrzędnego tych konstrukcji znacznie częściej odnotowujemy rzeczowniki. Najliczniejszą
grupę stanowią rzeczowniki znaczeniowo osobowe lub zbiorowe, oznaczające zbiorowości ludzkie: […] nazwisko miała
po ojczymie, Niemcu znad Bałtyku (Th. Urban). Struktury te w każdej chwili mogą być poszerzone o wymienione wyżej
czasowniki.
Odpowiednikami tych syntagm w języku rosyjskim są konstrukcje peryfrastyczne – z reguły wyodrębnione
struktury z odpowiednim czasownikiem lub imiesłowem i grupą imienną o semantyce bliskości przestrzennej на + bier.
(jednakże w każdym przypadku przekład jest zabiegiem indywidualnym). Por.: […] robotnicy z wszystkich robуt: znad
kanału, z nasypu kolejowego i z budowanej na Oksywię drogi […] (S. Fleszarowa-Muskat) – рабочие, которые
трудились на канале (занятых на канале). Będziesz wyglądał jak burłak znad Wołgi (S. Piasecki) – как бурлак,
который живет на Волге, как бурлак с Волги, как волжский бурлак.
Drugi człon podstawowej opozycji w ramach konstrukcji addelatywnych stanowią te wypowiedzenia z grupą
znad + dop., ktуre realizują semantykę przemieszczenia z pobliża lokalizatora, poszerzoną jednak o dodatkowy
element. Tym elementem jest użycie grupy imiennej metonimicznie, przy czym właściwa interpretacja semantyki takich
wyrażeń opiera się na zależnościach między przedmiotami rzeczywistości pozajęzykowej. Por.: […] wysłużony
kabareciarz to nie przybysz znad Amazonki (z gazet), tj. z Brazylii, w przeciwieństwie do: Indianie z rejonu Pacyfiku,
znad Amazonki i z kolumbijskiego obszaru przedandyjskiego spotkali się oczywiście w San Agustin (E.v. Dдniken, przeł.
G. Prokop), tj. z obszaru w pobliżu Amazonki, nad brzegami Amazonki.
Należy podkreślić fakt, iż wykładniki danego znaczenia stanowią zbiуr stosunkowo nieliczny i formalnie dosyć
jednorodny, nacechowany przy tym przeważnie indywidualizmem autora komunikatu. Ponadto interpretacja relacji
przekazywanych przez te wypowiedzenia częściej niż to było dotychczas zależy od czynnikуw pozajęzykowych
(głуwnie od naszej wiedzy o świecie). I wreszcie ich cechą szczegуlną jest rуwnież to, że mogą one występować
samodzielnie, jako środki kompozycyjne, ktуrych funkcje wychodzą poza ramy zdania.
W przeważającej większości przykładуw grupę znad + dop. w konstrukcjach realizujących dane znaczenie
odnotowujemy w pozycji przy rzeczownikach znaczeniowo osobowych. Nazwy te charakteryzują osobę w
najrуżnorodniejszych aspektach: pod względem narodowości, pochodzenia społecznego, zawodu, wykonywanej
czynności, charakterystycznej cechy itp. Tu rуwnież spotykamy niektуre rzeczowniki osobowe typu przybysz,
przesiedleniec, zbieg, w ktуrych strukturze semantycznej obecne jest wskazanie na przemieszczenie w przestrzeni:
16 października 1978 roku zdumiony świat poznawał nazwisko Karola Wojtyły, nowego papieża znad Wisły
(„Polityka”). Mimo przyrzeczownikowej pozycji analizowanej grupy znad + dop. (pełniącej w tym wypadku funkcję
przydawki przestrzennej) konstrukcja w każdej chwili może być poszerzona o czasownik typu pochodzić, wywodzić się.
W osobną, nielicznie reprezentowaną grupę można wydzielić rzeczowniki „nieosobowe”, w tym nazwy
przedmiotуw konkretnych i pojęcia abstrakcyjne, w ktуrych znaczeniu zawarta jest idea przemieszczenia
przestrzennego: Czesław Okińczyc, prezes polskiego radia „Znad Wilii” […] („Wprost”), tj. z Wilna. Chłodnik znad
Niemna (B. Markuza-Bieniecka), tj. z Wileńszczyzny. Konstrukcje te przekazują raczej znaczenie miejscowo-statyczne
i mogą być uzupełnione czasownikiem pochodzić ‘pozostawać w określonym związku z lokalizatorem’ lub innymi
czasownikami o semantyce konkretnej; por.: chłodnik znad Niemna, tj. przyrządzany na Wileńszczyźnie, ktуrego
tradycje i sposуb przyrządzania lokalizowane są na Wileńszczyźnie.
Jednostkowymi przykładami w naszych materiałach poświadczone jest użycie analizowanej grupy imiennej przy
formalnie obecnych w wypowiedzeniach czasownikach: Znad Łaby dochodziły wieści o niszczycielskich napadach
pogańskich (K. Bunsch), tj. z Marchii. Polak przybywający znad Wisły to wprawdzie spekulant, ale przedstawiciel
uwielbianego Zachodu („Wprost”), tj. z Polski.
W pozycji predykatywnej (przy rzeczowniku osobowym) spotykamy rуwnież czasownik być: grupa znad + dop.
jest w tym wypadku orzecznikiem orzeczenia imiennego. Por.: Wyjaśniłem natomiast, że jestem znad Wisły […]
(A. Korybut-Daszkiewicz), tj. z Polski.
W pozycji rzeczownika przyprzyimkowego analizowanych konstrukcji odnotowujemy w miarę jednorodną klasę
wyrazуw. Są to mianowicie w pierwszej kolejności nazwy własne rzek, znacznie rzadziej – innych przestrzeni wodnych
(jezioro, cieśnina itp.). Użyte w znaczeniu przenośnym (metonimicznym) dane nazwy oznaczają obszary pozostające w
stosunku styczności do nich i są zwykle utożsamiane z państwem jako punktem wyjściowym translokacji, niekiedy z
miastem położonym nad nimi bądź regionem geograficznym, w naturalny sposуb ciążącym do takiego punktu
geograficznego (najczęściej miasta). Por.: Zanim jednak zakończono rokowania, przybył wysłaniec znad Dunaju z
wiadomością o urodzeniu się pogrobowca (R. Karpiński), tj. z Budy.
W zakończeniu dodajmy, że cech wspуlnych słowiańskich przyimkуw prefigowanych doszukiwać należy się
zarуwno w ich charakterze i typach, jak też w semantyce. Wyrażane przez konstrukcje z tymi przyimkami znaczenia
ograniczają się przeważnie do relacji przestrzennych (głуwnie ablatywnych). W rzadkich wypadkach konstrukcje takie
implikują stosunki inne niż przestrzenne (szerzej o tym w: Lachur 1999).
ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 15

158
Literatura
Belić 1949–1950: БЕЛИЋ А., „Депрефиксациjа” у словенским jезицима (предлози типа изнад и слични
поjави), „Jужнословенски филолог”, XVIII.
Ivić 1957–1958: ИВИЋ М., Систем предлошких конструкциjа у српскохрватском jезику, „Jужнословенски
филолог”, XXII.
Lachur 2006: Lachur Cz. O jednym z fragmentуw semantycznej kategorii ablatywności w językach słowiańskich
(na materiale języka polskiego) // Лiнгвiстичнi студiп. Збiрник наукових праць. Випуск 14. – Донецьк, 2006.
Lachur 1999: Semantyka przestrzenna polskich przyimkуw prefigowanych na tle rosyjskim, Opole.
Vuković 1966: ВУКОВИЋ Г., О односу „ориjентационих” предлога типа испод/под, изнад/над,
испред/пред, „Прилози проучавању jезика”, 2.

Ablativeness constitutes one of the fragments of the system of spatial meanings and it indicates a process of
moving away of a given object from a given spatial reference point. In the case of Slavonic languages (including Polish
and Russian), the above relation is expressed by virtue of prepositional constructions with relevant prepositions. This
paper is a continuation of previous observations concerning range of semantic structure of constructions with
preposition znad, which in Polish express, among others, the relation of ‘movement from a place in the vicinity of a
localiser’.
Keywords: meaning, ablativity, preposition, case, nominal group, Polish, Russian.
Надійшла до редакції 10 липня 2006 року.