У статті запропоновано результати зіставного аналізу синтаксичних (валентнісно-дистрибутивних)
словників. Значну увагу приділено теоретичним проблемам дієслівної валентності та її опису у валентнісних
словниках слов’янських мов.
Ключові слова: синтаксичний словник, модель валентності.

1. З пачатку 80-х гг. у славістыцы назіраецца своеасаблівы “лексікаграфічны бум”, звязаны са
стварэннем валентнасных / дыстрыбуцыйных слоўнікаў дзеясловаў [SP 1980-1992; Kawka 1980; Попова 1987;
Интенциjално 1990; Slovesa pro praxi 1997].
У апошні час актывізавалася праца і па стварэнні слоўнікаў “актыўнага” (тлумачальна-камбінаторнага,
ідэаграфічнага) тыпу (гл. [ТСРГ 1999; Семантические модели 1998; Русские глагольные предложения 2002]).
Шмат увагі надаецца таксама тэарэтычным праблемам дзеяслоўнай валентнасці і яе параметрызацыі ў
кантраcтыўных валентнасных слоўніках: гл., напрыклад, матэрыялы тэматычнага зборніка “Walencja
czasownika a problemy leksykografii dwujęzycznej” [Walencja 1991]. У сувязі з праблемай атрыбуцыі
дзеяслоўнага прэдыката ў сінтаксічных слоўніках узнікае праблема комплекснага лексікаграфічнага апісання
дзеясловаў [Важник 2004].
Выразна выяўляецца тэндэнцыя да лексікаграфічнага апісання дзеясловаў у супастаўляльным плане
[Апресян, Палл 1982; Problemy teoretyczno-metodologiczne 1991; Rytel-Kuc 1991; Rytel-Kuc, Romanowska 1991;
Cirko 1991; Малджиева 1991; Rytel-Kuc, Greń, Ordęga 1993; Czesko-polski 1994; Ukraińsko-polski 2003; Руденко,
Ивашина, Яумен 2004].
2. Спецыфіка кожнага сінтаксічнага слоўніка вызначаецца некалькімі фактарамі: 1) прызначэннем
слоўніка; 2) л ексікаграфічнымі прынцыпамі апрацоўкі моўнага матэрыялу і метамовай апісання;
3) спецыялізацыяй слоўніка: аб’ектам апісання; 4) метадалагічнай (канцэптуальнай) асновай слоўніка;
5) прадметам апісання: тыпамі лексікаграфічнай інфармацыі, што прыпісваецца аб’екту апісання.
У сувязі з адзначанымі фактарамі тыпалогія сінтаксічных слоўнікаў і іх “пашпартызацыя” ў нашай
працы праводзіцца паводле наступных класіфікацыйных прымет:
а) паводле аб’ёму матэрыялу (аднамоўныя / дзвюхмоўныя / шматмоўныя);
б) паводле аб’екта апісання (слоўнікі дзеясловаў / слоўнікі іншых часцін мовы – гл. [Шуба 1993] / слоўнікі
сінтаксічных адзінак – гл. [Золотова 1988; Семантические модели 1998; Русские глагольные предложения
2002]);
в) паводле прадмета апісання (валентнасныя (у тым ліку і слоўнікі кіравання) / дыстрыбуцыйныя /
валентнасна-дыстрыбуцыйныя / сінтаксічна-генератыўныя / дыстрыбуцыйна-трансфармацыйныя і інш.);
г) паводле падыходу да апісання сінтаксічных адзінак (семантыка-сінтаксічныя / сінтаксічна-
семантычныя);
д) паводле метадалагічнай асновы;
е) у адпаведнай пазіцыі разглядаецца структура слоўнікавага артыкула таго ці іншага слоўніка.
Больш падрабязна ў данай публікацыі спынімся на аналізе аднамоўных валентнасных слоўнікаў.
“Слоўнік валентнасці і дыстрыбуцыі нямецкіх дзеясловаў” (Лейпцыг, 1969) Г. Хэльбіга і
В. Шэнкеля.
а) аднамоўны;
б) дзеяслоўны;
в) валентнасна-дыстрыбуцыйны слоўнік; трохузроўневы: 3 мадэлі валентнасці: 1) колькасная (лагічная); 2) сінтаксічная;
3) семантычная;
г) сінтаксічна-семантычны;
д) тэорыя валентнасці ў інтэрпрэтацыі Л. Тэньера, крытыка тэньераўскага падыходу.

У 60-ыя гады ў еўрапейскай лінгвістыцы вакол паняцця валентнасці разгарнулася шырокая дыскусія,
цэнтральным момантам якой стала праблема ўзроўняў валентнасці і адносін паміж гэтымі ўзроўнямі. На
думку Г. Хэльбіга, Л. Тэньер пакінуў шмат якія пытанні тэорыі валентнасці адкрытымі ці ўвогуле
нявырашанымі (гл. [Хельбиг 1978: 144-146]). У выніку дыскусіі, а таксама імкнення пераадолець недахопы
тэньераўскага падыходу ў канцы 60-х Г. Хэльбігам і В. Шэнкелем была распрацавана комплексная
трохступенчатая мадэль валентнасці, якая знайшла адлюстраванне перадусім у “Слоўніку валентнасці і
дыстрыбуцыі нямецкіх дзеясловаў” [Helbig, Schenkel 1969]. Параўн.:
1) на першай ступені дзеясловы вызначаюцца колькасна: для кожнага дзеяслова вызначаецца пэўная
колькасць аблігаторных / факультатыўных (падаюцца ў дужках) актантаў (колькасная, або сінтаксічная
валентнасць у вузкім сэнсе). Напрыклад: I. danken 1(2, 3) (‘Dank abstatten’).
© Важнік С.О., 2007 Розділ ІІІ. Теоретичні питання синтаксису

229
На другой і трэцяй ступенях сінтаксічнае акружэнне дзеясловаў вызначаецца якасна:
2) на другой ступені прымаюцца ў разлік марфолага-сінтаксічныя характарыстыкі дзеяслоўнага
акружэння: вызначаецца, да якога катэгарыяльна-граматычнага класа (часціны мовы ў адпаведнай флексійнай
форме) адносіцца той ці іншы актант (сінтаксічная валентнасць). Так, напрыклад, нямецкі дзеяслоў danken на
другой ступені мае наступную дыстрыбуцыю: II. danken → Sn, (Sd), (pS / NS daβ), дзе Sn – назоўнік у
намінатыве, Sd – назоўнік у датыве, pS – назоўнік з прыназоўнікам, NS – даданая частка са злучнікам daβ.
3) на трэцяй ступені сінтаксічнае акружэнне дзеясловаў вызначаецца праз такія дыстрыбуцыйныя
(селекцыйныя) катэгарыяльна-семантычныя прыметы, як Hum [чалавек], ± Anim (±адушаўлёнасць), Abstr
(абстрактнасць) і іншыя (семантычная валентнасць). Г. Хэльбіг і В. Шэнкель аднымі з першых (параўн.
[Hornby, Gatenby 1948]) у лексікаграфічнай практыцы выкарысталі для апісання семантычнага акружэння
дзеясловаў дакладна вызначаны комплекс семантычных дыстрыбуцыйных характарыстык (дванаццаць прымет)
у якасці лексікаграфічных параметраў.
е) структура слоўнікавага артыкула ў [Helbig, Schenkel 1969]:
I. danken 1(2, 3) (V 1 = Dank abstatten)
II. danken → Sn, (Sd), (pS / NS daβ)
III. Sn → 1. Hum (Der Jubilar dankt)
2. Abstr (als Hum) (Der Betrieb dankt dem Ministerium)
Sd → 1. Hum (Der Lenrer dankt dem Schьler)
2. Abstr (als Hum) (Der Betrieb dankt dem Ministerium)
p = fьr,
pSa → 1. ±Anim (Er dankt fьr den Helfen, fьr die Pferde, fьr das Buch)
2. Abstr (Er dankt ihm fьr den Gruβ)
NS → Act (Wir danken dir [dafьr], daβ du gekommen bist)
[Helbig, Schenkel 1969: 75, 132].
Заслуга нямецкіх вучоных у комплексным падыходзе да апісання валентнасці. Яны па сутнасці аб’ядналі
ў адно цэлае тры вядомыя ў лінгвістыцы мадэлі валентнасці: (1) мадэль колькаснай валентнасці, (2) мадэль
сінтаксічнай валентнасці, (3) мадэль семантычнай валентнасці. Як заўважыў Г. Хэльбіг, першыя дзве мадэлі
не могуць у поўным аб’ёме раскрыць значэнне дзеяслова і яго пашыральнікаў [Хельбиг 1978: 164], не могуць
адэкватна растлумачыць механізму спалучальнасці дзеяслова з імёнамі. Гэты прабел закрывае трэцяя мадэль,
рэлевантная для кампенсацыі недахопаў першых дзвюх. Яна больш важная, чым папярэднія дзве, менавіта ў
плане вытлумачэння спалучальнасці дзеяслова, бо для большасці дзеясловаў магчымы не любыя Sn ці Sa, каб
сказ быў правільным, а толькі адпаведныя Sn ці Sa, абмежаваныя пэўнымі семантычнымі прыметамі.
Ідэя ўліку розных узроўняў валентнасці, рэалізаваная ў [Helbig, Schenkel 1969], дазваляе ўдакладніць
тыпалогію валентнасных слоўнікаў: вылучаць слоўнікі адна-, двух-, трох-, чатырохузроўневыя – адпаведна з
адна-, двух-, трох-, чатырохузроўневымі мадэлямі валентнасці.
Аднаўзроўневыя слоўнікі.
Да аднаўзроўневых валентнасных слоўнікаў аднясём слоўнікі кіравання, у якіх апісваецца сінтаксічнае
акружэнне дзеяслоўных прэдыкатаў толькі на адным з узроўняў – фармальна-граматычным. Гл. [Hrabcowa,
Kalińska 1975; Розенталь 1986; Арашонкава, Лемцюгова 1991; Confortiovб 1995; Ukraińsko-polski 2003].
Закранутая тут праблема суадносін кіравання і валентнасці з’яўляецца адной з найбольш дыскусійных
у спецыяльнай літаратуры. У вырашэнні гэтай праблемы няма адзінства. Магчымымі з’яўляюцца як мінімум
два супрацьлеглыя падыходы. Згодна з першым, дзеяслоўнае кіраванне трэба разглядаць як асобы аспект
валентнасці. Галоўным аргументам на карысць такога падыходу з’яўляецца той факт, што кіруемыя дзеясловам
імёны заўсёды валентна-звязаныя. Згодна з другім, валентнасць і кіраванне – з’явы розных узроўняў, у выніку
чаго нельга рабіць высновы аб іх абсалютнай тоеснасці. Валентнасць – з’ява семантыка-сінтаксічнага
ўзроўню, кіраванне ж – марфолага-сінтаксічная з’ява, заснаваная на валентнасці [Хельбиг 1978: 226, 229].
Пры гэтым заўважым, што моўная і маўленчая спецыфіка дзеяслова не абмяжоўваецца тыпам
кіравання. Больш глыбокі аналіз дазваляе выявіць новыя аспекты яго функцыянавання (гл. пазіцыі 2.3-2.5).
Двухузроўневыя слоўнікі.
1) “Słownik syntaktyczno-generatywny czasownikуw polskich” (Вроцлаў etc., 1980-1992) пад рэд.
К. Паляньскага.
а) аднамоўны (каля сямі тысяч польскіх дзеясловаў);
б) дзеяслоўны;
в) сінтаксічна-генератыўны; 2 узроўні:1) фармальна-граматычны; 2) катэгарыяльна-семантычны;
г) сінтаксічна-семантычны;
д) генератыўная граматыка.

Канцэпцыя “Słownika syntaktyczno-generatywnego czasownikуw polskich” [SP 1980-1992] паўстала
напрыканцы 60-х гадоў [Polański 1973; Polański 1980]. Яго метадалагічнай асновай з’яўляецца тэорыя
генератыўнай граматыкі. Рэалізуючы асноўныя ідэі апошняй, аўтары слоўніка імкнуліся з максімальнай
паўнатой апісаць ўсе тыя акружэнні, у якіх можа выступіць той ці іншы дзеяслоў. ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 15

230
У слоўніку падаецца поўная сінтаксічная інфармацыя адносна спалучальнасці каля 7 тыс. дзеясловаў,
зафіксаваных ў [SJP 1958-1969]. Кожны дзеяслоў у слоўніку атрымлівае аднастайнае апісанне па схеме:
а) дзеяслоў у форме інфінітыва; б) значэнне (падаецца толькі тады, калі некалькі розных значэнняў аднаго і
таго ж дзеяслова эксплікуюцца праз розныя сінтаксічныя структуры); в) структурная схема сказа,
утваральнікам якой з’яўляецца той ці іншы дзеяслоў (запісваецца пры дапамозе сімвалічнай мовы
генератыўнай граматыкі: NP N – NP Acc + z∩NP G); г) семантычная характарыстыка іменных складнікаў схемы
(селекцыйныя катэгорыі тыпу [+Anim] – адушаўлёнасць; [-Anim] – неадушаўлёнасць; [+Hum] –
персанальнасць; [-Hum] – неперсанальнасць; [-Abstr] – канкрэтнасць і інш.); д) інфармацыя аб ужыванні
дзеяслова ў пасіўнай канструкцыі; е) прыклады; ж) фразеалагізмы.
е) структура слоўнікавага артыкула ў [SP 1980-1992]:
I. a) ‘ochraniać od napaści wroga, reagować obronnie’
1. NP1N – NP1G – (NP1I) + (przed ∩ NP2I)
2. NP2N – NP2G – (NP3I) + (przed∩NP4I)

NP1N → [+ Hum]
NP1G → [- Abstr]
NP1I → [+ Hum Pars] [broń]
NP2N → [+ Anim] [Mach] [+ Abstr]
NP2N → [+ Anim; – Hum]
NP2G → [+ Anim]
NP3I → [+ Anim Pars]
NP4I → [+ Anim] [+ Abstr]
Przykłady
1. Żołnierze bronili ich // koni // miasta. – Małymi ręcznymi karabinami bronili fabryk (przed nadciągającymi wojskami // przed kolejnym
atakiem wroga);
2. Rozszalała niedźwiedzica (pazurami) broniła swych małych przed nadbiegającymi ludźmi // przed nadbiegającą sforą psόw. – Pies bronił
dzieci przed bandytami // przed atakiem bandytόw [SP 1980 / 1: 43].

Наяўнасць у слоўніку структурных схем сказаў (інфармацыя аб фармальнай дыстрыбуцыі дзеяслова), а
таксама добра распрацаваная сістэма семантычных селекцыйных прымет (інфармацыя аб семантычнай
дыстрыбуцыі) дазваляюць лічыць адпаведную крыніцу найбольш поўным, дакладным і найбольш дасканалым
сінтаксічным слоўнікам у паланістыцы.
2) “Интенциjално-синтаксически речник на македонските глаголи” (Скоп’е, 1990).
а) аднамоўны;
б) дзеяслоўны;
в) інтэнцыйна-сінтаксічны; 2 узроўні: 1) фармальна-граматычны; 2) катэгарыяльна-семантычны.
г) сінтаксічна-семантычны;
д) тэорыя валентнасці ў інтэрпрэтацыі Г. Хэльбіга і В. Шэнкеля; канцэпцыя [SP 1980-1992].

“Интенциjално-синтаксически речник на македонските глаголи” таксама з’яўляецца сінтаксічна-
семантычным. На першай ступені ў ім адбываецца апісанне фармальна-граматычнага акружэння дзеясловаў, і
толькі на другой – яго катэгарыяльна-семантычных характарыстык, у чым напрошваецца аналогія са
слоўнікамі Г. Хэльбіга, В. Шэнкеля, К. Паляньскага, што і пацвярджаюць аўтары ў прадмове. Параўн.:
е) структура слоўнікавага артыкула ў [Интенциjално 1990]:
— И (С), п И (Оп) // п И (Проп) / да ЗР (О), + / – п И (Адв) лок
И (С) → човек
И (Оп) → човек (+ непредмет: акт, чин, деjство,
постапка)
п = за (во полза на), против

Членовите на нашата партиjа агитираа против владините кандидати, а во полза / а за кандидатите на опозициjата
(… агитираа против плановите на Комисиjата, за предлозите што ги поднесоа нашите делегати).
Тоj агитираше мегу работниците и по селата за боjкотирање на / да се боjкотираат изборите и некои други мерки на владата.
[Интенциjално 1990: 2]
(И (С) – назоўнік у пазіцыі і функцыі граматычнага суб’екта; п (Оп) – назоўнік з прыназоўнікам у пазіцыі і функцыі граматычнага
аб’екта; п И (Проп) – назоўнік з прыназоўнікам, што мае прапазіцыйны характар (як вынік працэсаў наміналізацыі і кандэнсацыі);
И (Адв) лок – прыназоўнікавая канструкцыя ў функцыі акалічнасці месца; ЗР (О) – даданая частка, што ўказвае на аб’ект)
[Интенциjално 1990: XIII-XVIII].

Трохузроўневыя слоўнікі.
1) “Słownik syntaktyczno-semantyczny czasownikуw polskich” (Кракаў, 1980) М. Каўкі.
а) аднамоўны (больш за 600 польскіх дзеясловаў);
б) дзеяслоўны;
в) 3 узроўні: 1) фармальна-граматычны; 2) логіка-семантычны; 3) катэгарыяльна-семантычны;
г) сінтаксічна-семантычны;
д) семантычны сінтаксіс; склонавая граматыка ў інтэрпрэтацыі Ч. Філмара, У. Чэйфа, Дж. Плата, А. Бекера.

Адзначым факт існавання ў паланістыцы яшчэ аднаго сінтаксічнага слоўніка дзеясловаў – “Słownika
syntaktyczno-semantycznego czasownikуw polskich” М. Каўкі [Kawka 1980]. Розділ ІІІ. Теоретичні питання синтаксису

231
У адрозненне ад слоўніка К. Паляньскага, у адпаведнай крыніцы апісваецца таксама і логіка-
семантычнае акружэнне польскіх дзеясловаў, што дазваляе лічыць гэты слоўнік трохузроўневым. Апісанне
ўключае: 1) с інтаксічную інфармацыю: колькасць і фармальна-граматычны характар сінтаксічных
пашыральнікаў дзеяслова; іх аблігаторны / факультатыўны характар; 2) семантычную інфармацыю: для
кожнага дзеяслоўнага прэдыката вызначаюцца актантная рамка, а таксама селекцыйныя катэгарыяльна-
семантычныя абмежаванні кожнай актантнай пазіцыі.
е) структура слоўнікавага артыкула ў [Kawka 1980]:
I. dziękować
II. 2 (1) N nom – N dat (p N acc )
III. 2 Ag – Ben (NOM / S)
IV. N nom [+ hum] – Ag (Jan dziękuje Piotrowi)
N dat [+ hum] – Ben (Jan dziękuje Marii)
p = za
p N acc [b.o.] – NOM / S (Jan dziękuje Piotrowi za pomoc, za książkę, za rasowego psa).
[Kawka 1980: 60]

2) “Slovesa pro praxi” (Прага, 1997).
а) аднамоўны;
б) дзеяслоўны;
в) валентнасны; 3 узроўні: 1) логіка-сінтаксічны; 2) фармальна-граматычны; 3) катэгарыяльна-семантычны;
г) сінтаксічна-семантычны;
д) тэорыя валентнасці; канцэпцыя валентнасных слоўнікаў Г. Хэльбіга, В. Шэнкеля, К. Паляньскага, М. Паповай.

На фоне апісаных вышэй сінтаксічных слоўнікаў валентнасны слоўнік чэшскіх дзеясловаў вылучаецца
спосабам падачы лексікаграфічнай інфармацыі. Аднак відавочнае падабенства са слоўнікамі-“папярэднікамі”
(перадусім – са слоўнікам Г. Хэльбіга, В. Шэнкеля) на ўзроўні сістэмы лексікаграфічных параметраў. Параўн.:
е) структура слоўнікавага артыкула ў [Slovesa pro praxi 1997]:
DĚKOVAT ned.
Val 1 – VF – Val 2 – Val 3
I. ‘vyjadřovat, projevovat dнky’
někdo – děkuje – někomu – za něco / že…
Val 1: S nom [hum]
Val 2: S dat [hum]
Val 3: za S acc [omn, nejč. posit] // (za to,) že SENT
Děkuju vбm, pane profesore, za radu. – Maminka mi dojatě děkovala za dбrek k narozeninбm. – Děkuju ti za
dopis. – Inženэr Bartбk nбm děkoval jmйnem Ekologickй společnosti za dobrй nбvrhy…
Tйž: Val 1 – VF – Val 2
Karel pнše, že tě mбm pozdravovat a že ti děkuje. – Iron.: No to ti teda mockrбt děkuju!
Tйž: Val 1 – VF-Val 3
Děkuji za pochopenн. – Děkuju, že mi nic nevyčнtбte.
Tйž: Val 1 – VF
Tбti, mockrбt děkuju! – Dekuji, už mi nic nenabнzejte, opravdu nemбm hlad.– Děkuju, nechci.
[Slovesa pro praxi 1997: 39]
Чатырохузроўневыя слоўнікі.
1) “Кратък валентен речник на глаголите в съвременния български книжовен език” (Сафія, 1987)
М. Паповай.
а) аднамоўны (каля тысячы найбольш частотных балгарскіх дзеясловаў);
б) дзеяслоўны;
в) валентнасны; 4 узроўні: 1) логіка-сінтаксічны; 2) фармальна-граматычны; 3) катэгарыяльна-семантычны; 4) лексічны;
г) сінтаксічна-семантычны;
д) тэорыя валентнасці ў інтэрпрэтацыі Л. Тэньера, Г. Хэльбіга, В. Шэнкеля.

У слоўніку М. Паповай валентнасць дзеясловаў апісваецца на чатырох ступенях. На першай падаецца
логіка-сінтаксічная структура, прадстаўленая на ўзроўні членаў сказа. На другой – вызначаюцца фармальна-
граматычныя прыметы сінтаксічнага акружэння дзеясловаў. На трэцяй – указваюцца семантычныя
характарыстыкі кампанентаў структуры. На чацвёртай – прадстаўлена спалучальнасць дзеясловаў з пэўнымі
лексемамі / наборам лексем, што запаўняюць адкрытыя пазіцыі [Попова 1987: 82-83].
е) структура слоўнікавага артыкула ў [Попова 1987]:
БИЯ, -еш, -е, -ят; несв.; прех. и непрех.
1. Нанасям удари на човек или животно с цел да му причиня болка (прех.).
I. П + БИЯ + О1
II. П = С, М.
О1 = С1, Мп, Мкв
III. С = лице.
С1 = лице, животно.
IV. Той често бие сина си (РСБКЕ). Момчето Бие кучето (П. Калканджиев). Един хамалин Бие едно куче (Св. Минков)…
[Попова 1987: 94]
(П – дзейнік; О1 – прамое дапаўненне; С – назоўнік; М – займеннік у форме назоўнага склону; С1 – назоўнік у форме вінавальнага
склону; Мп – займеннік у поўнай форме ў вінавальным склоне; Мкв – кароткая форма асабовага займенніка ў вінавальным склоне). ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 15

232
3. Супастаўляльны аналіз аднамоўных валентнасных слоўнікаў дазваляе выявіць пэўныя моманты
падабенства і адрознення. Перадусім моманты падабенства тычацца прызначэння слоўнікаў. У асноўным яны
напісаны для замежных студэнтаў і мусяць выкарыстоўвацца пры выкладанні пэўнай славянскай мовы як
замежнай.
Мэты і задачы, што стаяць перад аўтарамі сінтаксічных слоўнікаў пры апісанні прынцыпова новага для
лексікаграфічнай практыкі матэрыялу, абумовілі неабходнасць распрацоўкі лексікаграфічных параметраў, якія
істотна адрозніваюцца ад параметраў традыцыйных класічных слоўнікаў. Параўн.:

Узровень параметрызацыі
[
H
e
l
b
i
g
,

S
c
h
e
n
k
e
l

1
9
6
9
]

[
S
P

1
9
8
0
–
1
9
9
2
]

[
И
н
т
е
н
ц
и
–
j
а
л
н
о

1
9
9
0
]

[
K
a
w
k
a

1
9
8
0
]

[
S
l
o
v
e
s
a

p
r
o

p
r
a
x
i

1
9
9
7
]

[
П
о
п
о
в
а

1
9
8
7
]

1) логіка-сінтаксічны; + (1) + (1) + (1)
2) логіка-семантычны; + (2)
3) катэгарыяльна-семантычны; + (3) + (2) + (2) + (3) + (3) + (3)
4) фармальна-граматычны; + (2) + (1) + (1) + (1) + (2) + (2)
5) лексічны +(4)

Як вынікае з табліцы, найбольш прадуктыўнымі ўзроўнямі параметрызацыі з’яўляюцца фармальна-
граматычны (6) і катэгарыяльна-семантычны (6). Яны прадстаўлены ва ўсіх шасці валентнасных слоўніках.
Другая група “прадуктыўнасці” прадстаўлена логіка-сінтаксічным узроўнем: улік у 3-х слоўніках. Трэцюю
“рэйтынгавую” групу складаюць логіка-семантычны (1) і лексічны (1) узроўні.
Як бачым, у асноўным у сінтаксічных слоўніках дзеясловаў улічваюцца адны і тыя ж лексікаграфічныя
параметры. Аднак у кожнага аўтара свая сістэма такіх параметраў, свой спосаб прадстаўлення
лексікаграфічнай інфармацыі, хоць і тут заўважаецца пэўнае падабенства канцэпцый і падыходаў. Так,
“наборы” лексікаграфічных параметраў цалкам супадаюць у [Helbig, Schenkel 1969] і [Slovesa pro praxi 1997], а
таксама часткова ў [Попова 1987]. На ўзроўні прадмета апісання супадаюць [SP 1980-1992] і [Интенциjално
1990]. На агульнатэарэтычным фоне вылучаецца слоўнік М. Каўкі [Kawka 1980], у якім прадстаўлены логіка-
семантычны ўзровень апісання, што абумоўлена канцэптуальнай асновай слоўніка – арыентацыяй аўтара на
здабыткі семантычнага сінтаксісу ў версіі склонавай граматыкі. Выключэнне ў плане канцэптуальнай асновы
складае таксама [SP 1980-1992], арыентаваны на здабыткі генератыўнай граматыкі. У асноўным жа
метадалагічнай базай сінтаксічных дзеяслоўных слоўнікаў прызнаецца тэорыя валентнасці ў інтэрпрэтацыі
Л. Тэньера, Г. Хэльбіга і В. Шэнкеля. Адзначым пры гэтым, што [Helbig, Schenkel 1969] з’яўляецца найбольш
уплывовай крыніцай, на якую арыентуюцца і аўтары іншых крыніц.
Звяртае на сябе ўвагу і той факт, што катэгарыяльна-семантычны ўзровень прадстаўлены ў кожным
наборы лексікаграфічных параметраў або другой, або трэцяй пазіцыяй у адносінах да фармальна-
граматычнага. Відавочны сінтаксічна-семантычны падыход, уласцівы для ўсіх без выключэння слоўнікаў.
4. Беларуская лексікаграфія ў плане стварэння сінтаксічных слоўнікаў мае відавочную спецыфіку на
агульнаславянскім фоне. Адзначым, па-першае, наяўнасць традыцыйных слоўнікаў спалучальнасці (перадусім
слоўнікаў кіравання: [Арашонкава, Лемцюгова 1991]). Па-другое, у беларусістыцы няма валентнаснага слоўніка
беларускіх дзеясловаў. Неаднаразова выказвалася, аднак, ідэя стварэння польска-беларускага [Paciechina
1995] / беларуска-польскага дыстрыбуцыйнага слоўніка дзеясловаў [Важнік 1998; Важнік 1999]. У [Важник
2004] прапанавана ідэя семантыка-сінтаксічнага лексікаграфічнага апісання дзеяслоўных прэдыкатаў на
аснове комплекснай дзеяслоўнай дыстрыбуцыйнай мадэлі (ДДМ), што ўключае 4 узроўні: 1.1. логіка-
семантычны; 1.2. катэгарыяльна-семантычны; 2.1. фармальна-граматычны; 2.2. лексічны. Лексікаграфічнае
апісанне дзеяслова ў напрамку “ад глыбінных – да паверхневых структур” – анамасіялагічны падыход –
падаецца нам найбольш прымальным пры ўліку спецыфікі катэгарыяльнай семантыкі і сінтаксічных
уласцівасцей дзеяслова. Адзначым таксама спробу кантрастыўнага лексікаграфічнага апісання валентнасці
асобных беларускіх дзеясловаў у [Руденко, Ивашина, Яумен 2004].
Па-трэцяе, вылучаюцца працы, аналагаў якім няма ў славістыцы. Перадусім гэта фундаментальная праца
[Мартынаў, Шуба, Ярмаш 1967], якую можна лічыць першым уласна сінтаксічным слоўнікам у гісторыі
беларускай лексікаграфіі. Аўтары адпаведнай крыніцы вылучылі восем класаў дзеясловаў пры ўліку іх
марфемнай дыстрыбуцыі і семантычных характарыстык іменнага акружэння.
Прыярытэты беларускай мовазнаўчай школы ў лексікаграфічным апісанні прыназоўнікаў [Шуба 1993].
Наватарскім з’яўляецца сам прынцып апісання і лексікаграфічнай апрацоўкі беларускіх прыназоўнікаў на
семантычнай аснове – згодна з функцыянальна-семантычным падыходам. Ідэі П.П. Шубы (напрыклад, ідэя
полевай класіфікацыі прыназоўнікаў) пакладзены ў аснову тэарэтычнай канцэпцыі Міжнацыянальнага
навуковага праекта “Славянскія прыназоўнікі ў сінхраніі і дыяхраніі: марфалогія і сінтаксіс” (кіраўнік – праф.
М.У. Всеваладава), а таксама знайшлі адлюстраванне ў працах нашых калег з МДУ імя М.В. Ламаносава Розділ ІІІ. Теоретичні питання синтаксису

233
(гл. праект слоўніка “Предлоги и средства предложного типа в русском языке. Реальное употребление.
Функциональная грамматика” пад рэд. М.У. Всеваладавай; Масква, 2004-2005).

Літаратура
Апресян, Палл 1982: Апресян Ю.Д., Палл И. Русский глагол – венгерский глагол: Управление и
сочетаемость. – Будапешт, 1982.
Арашонкава, Лемцюгова 1991: Арашонкава Г.У., Лемцюгова В.П. Кіраванне ў беларускай і рускай мовах:
Слоўнік-даведнік / Пад рэд. М.В. Бірылы, А.І. Падлужнага. – Мінск, 1991.
Важнік 1998: Важнік С.А. Канцэпцыя беларуска-польскага дыстрыбуцыйна-семантычнага слоўніка
дзеясловаў: да пастаноўкі праблемы // Валентностная грамматика в структурном и коммуникативном аспектах
и её выразительные возможности в языке и речи. – Могилев, 1998. Ч. II. С. 51-52.
Важнік 1999: Важнік С.А. Да праблемы лексікаграфічнага апісання дзеяслова ў беларускай і польскай
мовах // Мова – Літаратура – Культура (да 55-годдзя адкрыцця кафедры беларускай мовы і літаратуры БДУ) /
Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Мінск, 22-23 верасня 1998 г.). – Мінск, 1999. Ч. І. С. 123-
127.
Важник 2004: Важник С.А. Атрибуция глагольного предиката к( проблеме комплексного
лексикографического описания глагольного предиката) // Русский язык: исторические судьбы и современность:
ІІ Международный конгресс исследователей русского языка. – Москва, 2004. С. 213.
Золотова 1988: Золотова Г.А. Синтаксический словарь: Репертуар элементарных единиц русского
синтаксиса. – М., 1988.
Интенциjално 1990: Интенциjално-синтаксически речник на македонските глаголи. – Скопjе, 1990.
Малджиева 1991: Малджиева В. Многоезичният синтактичен речник на славанските глаголи като основа
за съпоставителни изследвания // Prace Slawistyczne: Problemy teoretyczno-metodologiczne badań
konfrontatywnych językуw słowiańskich. 1991. № 89. S. 91-99.
Мартынаў, Шуба, Ярмаш 1967: Мартынаў В.У., Шуба П.П., Ярмаш М.І. Марфемная дыстрыбуцыя ў
беларускай мове: Дзеяслоў. – Мінск, 1967.
Попова 1987: Попова М. Кратък валентен речник на глаголите в съвременния български книжовен език.
– София, 1987.
Розенталь 1986: Розенталь Д.Э. Управление в русском языке: Словарь-справочник. – М., 1986.
Руденко, Ивашина, Яумен 2004: Руденко Е.Н., Ивашина Н.В., Яумен Н.В. Семантико-синтаксическое
сопоставление славянских глаголов (на материале белорусского, польского, русского и чешского языков):
Учеб. пособие для студентов гуманитарных факультетов БГУ. – Мн., 2004.
Русские глагольные предложения 2002: Русские глагольные предложения: Экспериментальный
синтаксический словарь / Под общ. ред. проф.Л.Г. Бабенко. – М., 2002.
Семантические модели 1998: Семантические модели русских глагольных предложений:
Экспериментальный синтаксический словарь: Проспект / Под общ. ред. Л.Г. Бабенко. – Екатеринбург, 1998.
ТСРГ 1999: Толковый словарь русских глаголов: Идеографическое описание. Английские эквиваленты.
Синонимы. Антонимы / Под ред. проф. Л.Г. Бабенко. – М., 1999.
Хельбиг 1978: Хельбиг Г. Части речи в синтагматике // Степанова М.Д., Хельбиг Г. Части речи и
проблема валентности в современном немецком языке. – М., 1978. С. 138-240.
Хомский 1972: Хомский Н. Аспекты теории синтаксиса // Публикации отдела структурной и прикладной
лингвистики. Вып. 1. – М., 1972.
Шуба 1993: Шуба П.П. Тлумачальны слоўнік беларускіх прыназоўнікаў. – Мінск, 1993.
Cirko L. 1991: Cirko L. Słownik walencyjny czasownikуw niemieckich i polskich: Stan badań i wybrane
problemy // Walencja czasownika a problemy leksykografii dwujęzycznej. – Wrocław etc., 1991. S. 85-95.
Confortiovб 1995: Confortiovб H. Seznam nejfrekventovanĕjšich českэch sloves (s označenнm vidu, frekvence a
rekce – přнklady). – Praha, 1995.
Czesko-polski 1994: Czesko-polski słownik walencyjny czasownikуw / Pod red. D. Rytel-Kuc. – Wrocław etc.,
1994.
Helbig, Schenkel 1969: Helbig G., Schenkel W. Wцrterbuch zur Valenz und Distribution deutscher Verben. –
Leipzig, 1969.
Hornby, Gatenby 1948: Hornby A.S., Gatenby E.V., Wakefild H. The Advanced Learner’s Dictionary of Current
English, 1 ed. – London, 1948.
Hrabcowa, Kalińska 1975: Hrabcowa S., Kalińska I. Słownik czasownikуw polskich / Skrypt dla słuchaczy
studium języka polskiego dla cudzoziemcуw. – Łуdź, 1975.
Kawka 1980: Kawka M. Słownik syntaktyczno-semantyczny czasownikуw polskich / Część I: Czasowniki
bezprzedrostkowe. – Krakуw, 1980.
Paciechina 1995: Paciechina A. Projekt dystrybutywnego słownika polsko-białoruskiego // Język polski w kraju i
za granicą. – Warszawa, 1995. T. II. S. 116-119.
Polański 1973: Polański K. Z prac nad słownikiem syntaktyczno-generatywnym czasownikуw polskich // Prace ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 15

234
Językoznawcze UŚ. II. 1973. S. 49-58.
Polański 1980: Polański K. Przedmowa // Słownik syntaktyczno-generatywny czasownikуw polskich / Pod red.
K. Polańskiego. T. I-V. – Wrocław etc., 1980. T. 1. S. 5-10.
Problemy teoretyczno-metodologiczne 1991: Problemy teoretyczno-metodologiczne badań konfrontatywnych
językуw słowiańskich // Prace Slawistyczne. 1991. № 89.
Rytel-Kuc 1991: Rytel-Kuc D. Projekt czesko-polskiego słownika walencyjnego czasownikуw: Założenia opisu
semantycznego // Walencja czasownika a problemy leksykografii dwujęzycznej.– Wrocław etc., 1991. S. 67-75.
Rytel-Kuc, Romanowska 1991: Rytel-Kuc D., Romanowska I. Wybrane zagadnienia opisu syntaktycznego
czasownikуw w czesko-polskim słowniku walencyjnym // Walencja czasownika a problemy leksykografii
dwujęzycznej. – Wrocław etc., 1991. S. 77-84.
Rytel-Kuc, Greń, Ordęga 1993: Rytel-Kuc D., Greń Z., Ordęga G. Koncepcja czesko-polskiego słownika
walencyjnego czasownikуw // Studia z filologii polskiej i słowiańskiej. XXXI. 1993. S. 175-192.
SJP 1958-1969: Słownik języka polskiego / Red. nacz. W. Doroszewski. T. 1-11. – Warszawa, 1958-1969.
Slovesa pro praxi 1997: Svozilovб N., Prouzovб H., Jirsovб A. Slovesa pro praxi: Valenčnн slovnнk nejčastĕjšнch
českэch sloves. – Praha, 1997.
SP 1980-1992: Słownik syntaktyczno-generatywny czasownikуw polskich / Pod red. K. Polańskiego. T. 1-5. –
Wrocław etc., 1980-1992.
Ukraińsko-polski 2003: Śpiwak O., Jurkowski M. Ukraińsko-polski słownikm syntaktyczny (rόżnice w
łączliwości syntaktycznej około 1700 słόw i wyrażeń z ilustracjami z klasycznej i wspόłczesnej literatury ukraińskiej
oraz prasy). – Warszawa, 2003.
Walencja 1991: Walencja czasownika a problemy leksykografii dwujęzycznej / Pod red. D. Rytel-Kuc. –
Wrocław etc., 1991.

In article results of the comparative analysis existing syntactic (valent-distributive) dictionaries are presented. A
lot of attention is given theoretical problems of verbal valency and its description in valent-distributive dictionaries of
slavonic languages.
Keywords: the syntactic dictionary, model of valency.
Надійшла до редакції 3 липня 2006 року.