Основним завданням у межах останніх досліджень слов’янського прийменника є збирання максимально
повного корпусу одиниць, здатних виконувати прийменникову функцію в певних умовах, а також їх
характеристика в окремих слов’янських мовах. Стаття продовжує спостереження над польським
фрагментом слов’янської прийменникової системи.
Ключові слова: прийменник, вторинний прийменник, польська мова.

Kwestia wyodrębnienia przyimka jako jednostki relacyjnej z obszaru innych relacyjnych klas wyrazуw stała się
w ostatnich dekadach szczegуlnie aktualna w związku z faktem, że dana część mowy ulega sukcesywnemu poszerzeniu
kosztem autosemantycznych części mowy. Okazuje się bowiem, że w języku mamy dużą ilość form wyrazowych (a
także zwrotуw, wyrażeń, a nawet wieloskładnikowych struktur), izofunkcjonalnych względem przyimka. Jednakże ich
jednoznaczne zaklasyfikowanie do określonej części mowy z punktu widzenia gramatyki formalnej jest kłopotliwe.
Mimo to nie ulega wątpliwości, że w określonych warunkach kontekstowych mogą one pełnić funkcje przyimka.
Poziom wspуłczesnej wiedzy o języku wymaga w tej sytuacji pewnej rewizji dotychczasowych wyobrażeń o danej
kategorii gramatycznej. Ponownym obserwacjom (z wykorzystaniem wspуłczesnych metod) powinny przy tym
podlegać nie tylko funkcje tych wyrazуw synsemantycznych, ich struktura, aktualny rejestr, ale także sama istota tej
klasy wyrazуw (w sensie zarуwno definicji, jak i statusu). Wymienione okoliczności powodują wzrost zainteresowania
przyimkami jako wskaźnikami określonych relacji składniowych.
W słowiańskich językach literackich ma miejsce głęboki, chociaż powolny proces zmian w systemie
składniowym. Proces ten określa się jako „analityzację‖ modeli syntaktycznych, a konkretnie: przekształcanie
schematуw składniowych syntetycznych w analityczne. „Analityzacja‖ składniowa oceniana jest jako najbardziej
charakterystyczny i najbardziej aktywny z procesуw gramatycznych. Dotyczy on głуwnie zmian w zakresie relacji
przypadkowych. Funkcje wielu przypadkуw poddają się rozszerzeniu i zrуżnicowaniu poprzez ich uzupełnienie
połączeniami przyimkowymi. Konstrukcje bezprzyimkowe są aktywnie wypierane przez konstrukcje przyimkowe.
Ważnym i reprezentatywnym zjawiskiem składniowym, ktуre obserwujemy zwłaszcza na przestrzeni ostatnich
dziesięcioleci, jest ekspansja przyimkуw wtуrnych.
Uzupełnianie kategorii przyimkуw o nowe elementy w drodze „uprzyimkowienia‖ (prepozycjonalizacji)
oddzielnych form takich wyrazуw autosemantycznych, ktуre określają relację w sposуb leksykalny, stanowi
świadectwo rozwoju i wzbogacania systemu abstrakcyjnych znaczeń składniowych (i logicznych). Wiąże się to z
podejmowanymi prуbami odpowiedzi na pytania: jakim mechanizmom podlega przejście wyrazu autosemantycznego
do kategorii wyrazуw synsemantycznych, ktуre z klas leksemуw w największym stopniu poddają się tym
mechanizmom, w konsekwencji: co można powiedzieć o prepozycjonalnym potencjale leksyki w ogуle, a określonych
klas wyrazуw w szczegуlności, czy istnieje jakiś związek między procesem „uprzyimkowienia‖ leksyki a składniową
specjalizacją wyrazu. Jedną z najbardziej istotnych (a na obecnym etapie rуwnież dyskusyjnych) kwestii w tym
względzie jest ustalenie, czy będące przedmiotem obserwacji formy wyrazowe (zwroty, wyrażenia, struktury
wielosegmentowe) stanowią już odrębne przyimkowe jednostki leksykalne (odrębne całości), czy posiadają jeszcze
status luźnych konstrukcji gramatycznych o strukturze „przyimek pierwotny + wyraz autosemantyczny‖ (rzeczownik,
przysłуwek, np. analogicznie do, imiesłуw, np. poczynając od itd.).
W językach słowiańskich obserwujemy (przynajmniej w języku polskim i rosyjskim) znaczny wzrost ilości
jednostek, ktуre pełnią funkcję przyimka. Zmusza to do zastanowienia się nie tylko nad przyczynami aktywizacji tych
jednostek relacyjnych, ale też nad mechanizmami prepozycjonalizacji.
Podsumujmy. Kategoria przyimka jest aktywnie uzupełniana, w pierwszym rzędzie w rezultacie rozwoju
rуżnych stylуw funkcjonalnych, w tym stylu naukowego, biznesowego itd., podlegając modyfikacjom. Źrуdłem
uzupełnienia kategorii „przyimek‖ są konkretne formy wyrazowe innych części mowy, najczęściej leksykalizowane.
Środkiem modyfikacji natomiast jest ich użycie w ewentualnym połączeniu z rуżnego rodzaju „konkretyzatorami‖,
niekiedy obligatoryjnymi, ktуre wchodzą do struktury jednostki, co prowadzi do pojawienia się kompleksowych
połączeń składniowych o charakterze przyimkowym.
Ponieważ w końcu XX wieku zakres znaczeń i funkcjonowania przyimkуw uległ znacznemu rozszerzeniu,
zbadanie ich właściwości systemowych oraz relacji przez nie sygnalizowanych stał się istotnym problemem
lingwistycznym. W związku z powyższym w 2001 roku na pierwszym rusycystycznym kongresie „Русский язык:
исторические судьбы и современность‖, ktуry odbył się w Moskwie, językoznawcy z Rosji, Ukrainy i Białorusi
zdecydowali o podjęciu wspуlnych badań nad tematem o nazwie „Восточнославянские предлоги в синхронии и
диахронии: морфология и синтаксис‖. Gdy z czasem do tego zespołu dołączyli filolodzy z innych krajуw
słowiańskich: Bułgarii, Serbii i Polski, nastąpiła jego modyfikacja na „Славянские предлоги в синхронии и
диахронии: морфология и синтаксис‖ [„Przyimki słowiańskie w synchronii i diachronii: morfologia i składnia‖].
© Ляхур Ч., 2010 ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 20

88
Poniższe obserwacje prowadzone są głуwnie z punktu widzenia realizatora polskiego fragmentu tematu (z nielicznymi
refleksjami dotyczącymi języka rosyjskiego).
Specyfika podejścia do obiektu badań polega na tym, iż uczestnicy projektu za podstawowy cel przyjęli nie
analizę semantyki określonych grup przyimkуw, a sporządzenie dla analizowanych językуw maksymalnie pełnego
korpusu jednostek, ktуre mogą pełnić funkcję przyimka w każdym lub w określonym kontekście, stanowiąc tym samym
jego ekwiwalenty. Ekwiwalenty przyimka to formy wyrazowe innych części mowy, ktуre w określonych warunkach
kontekstowych pełnią funkcje przyimka, pozostając przy tym w ramach swojej części mowy. Ma to związek z tym, że
w niektуrych językach (w tym: w językach słowiańskich) są obecne zwroty (wyrażenia) o charakterze przyimkowym, w
ktуrych wyrazem bazowym jest najczęściej rzeczownik lub przysłуwek i ktуrych znaczenie jest związane właśnie ze
znaczeniem ich nominalnego bądź adwerbialnego składnika. Zdolność owych rzeczownikуw lub przysłуwkуw do
występowania w składzie złożonych przyimkуw tego typu umożliwia obecność w ich strukturze semantycznej
określonej cechy relacyjnej (wskazania na relacje subiekt-obiekt, relacje lokatywne, temporalne itp.).
Jednostki takie noszą nazwę ekwiwalentуw przyimka i są reprezentowane przez dwie klasy jednostek: analogi
przyimkowe i korelaty przyimkowe. Analogi (substytuty) przyimkуw stanowią jednostki, ktуre mogą ulec
prepozycjonalizacji („uprzyimkowieniu‖) i przejść do kategorii przyimkуw właściwych, korelaty natomiast – to
jednostki, ktуre nie poddają się „uprzyimkowieniu‖, lecz pozostając w ramach swojej części mowy (zwłaszcza w
ramach kategorii rzeczownika) w sposуb systemowy w określonych warunkach pełnią funkcję przyimka. Niekiedy dla
uproszczenia przyimkowe jednostki języka o charakterze wtуrnym określa się pojęciem „funkcjonalnych ekwiwalentуw
przyimka‖, obejmując nim niejako wszystkie wtуrne jednostki przyimkowe, w tym analogi i korelaty, a także inne
jednostki o rуżnym stopniu prepozycjonalizacji. Tu można odnieść np. okazjonalizmy czy potencjalne jednostki
przyimkowe. Pierwsze z nich to rуżnego rodzaju autorskie użycia o charakterze metaforycznym, np. [niektуre fakty
dopiero pojawiły się] na horyzoncie nauki, w chуrze pochwał [nikną wszelkie wątpliwości], [przeanalizować zjawisko]
na kanwie etnogenezy itp. Wyrażenia takie zazwyczaj nie naruszają normy językowej, stanowiąc jednak peryferie pola
jednostek przyimkowych (kwestie te wymagają szczegуłowych obserwacji na konkretnym materiale). Potencjalne
jednostki przyimkowe z kolei to jednostki przewidywalne, niejako założone w systemie języka, ale ich użycie jest
możliwe i nie kłуci się z systemem (por. niepotwierdzone, lecz możliwe użycia jednostek z wyrazem bazowym czas: w
czasie między sesjami parlamentu; w czasie pomiędzy jego przyjazdem a wybuchem wojny).
Postępującemu stopniowo rozwojowi przyimkуw słowiańskich – od form pierwotnych do wtуrnych –
towarzyszą dwa procesy, a mianowicie gramatykalizacja i leksykalizacja. Zajmijmy się bardziej szczegуłowo drugim z
wymienionych procesуw.
Leksykalizacja jako proces formalny i znaczeniowy najczęściej jest definiowana jako zatrata lub tylko zatarcie
przejrzystości budowy słowotwуrczej jednostki. Pojęcia „leksykalizacja‖ używa się nie tylko w odniesieniu do
słowotwуrstwa. Do celуw niniejszego artykułu najbardziej właściwym będzie określenie leksykalizacji jako utrwalenia
w świadomości mуwiących połączenia wyrazуw lub tylko jednej z form gramatycznych do tego stopnia, że są one
odbierane nie w sposуb twуrczy, lecz całościowo, odtwуrczo. Zleksykalizowane połączenie wyrazуw lub forma
gramatyczna funkcjonuje w języku jako jednostka, a nie konstrukcja jednostek. Przyimki wtуrne są głуwnie
zleksykalizowanymi (w mniejszym lub większym stopniu) połączeniami przyimkуw prymarnych i rzeczownikуw (lub
innych części mowy), a także niektуrych form rzeczownikowych. Należy w tym miejscu przypomnieć, że prekursorem
badań w tym zakresie był Ignacy Wątor, wywodzący się z rzeszowskiego środowiska akademickiego polonista, autor
monografii i licznych artykułуw na temat polskich tzw. przyimkуw odwyrażeniowych (traktowanych przez
uczestnikуw wspomnianego wyżej międzynarodowego projektu jako przyimki wtуrne i ich ekwiwalenty funkcjonalne).
Wymieńmy tu choćby prace [Wątor 1976] czy [Wątor 1979].
W odniesieniu do przyimkуw leksykalizacja zachodzi na płaszczyźnie składniowej: jakaś forma składniowa, np.
forma przypadka użyta w funkcji składniowej, wyrażenie przyimkowe, zwrot itp. traci swoją pierwotną funkcję i
przejrzystość znaczeniową. Na tej drodze prepozycjonalizacji uległy np. pierwotne wyrażenia typu obok, podczas,
wbrew, ktуre w polszczyźnie mają dosyć starą metrykę (XVII–XVIII wiek). Przykładem bardziej nam wspуłczesnej
leksykalizacji są coraz liczniejsze bezprzyimkowe i przyimkowe formy przypadkowe.
Jak powiedzieliśmy wcześniej, analogi (substytuty) przyimkуw to jednostki, ktуre mogą ulec prepozycjonalizacji
i przejść do kategorii przyimkуw właściwych; korelatami natomiast są jednostki, ktуre pozostając w ramach swojej
części mowy tylko w pewnych warunkach mogą pełnić funkcję przyimka. Szczegуłowe kryteria klasyfikowania
jednostek, o ktуrych mowa, a także prуba określenia ich pozycji w ramach funkcjonalno-gramatycznego pola jednostek
o charakterze przyimkуw (centrum pola – strefa wokуł centrum – peryferie pola) zawiera obszerny zbiorowy artykuł „O
podstawach funkcjonalno-komunikatywnej gramatyki przyimka rosyjskiego‖ [Vsevolodova i in. 2003] (pracę tę można
traktować jako swego rodzaju teoretyczną wykładnię opisu badanego materiału dla uczestnikуw projektu).
A zatem stopień „uprzyimkowienia‖ wyjściowo autosemantycznej części mowy może być rуżny. Powoduje to,
że niezbędne są odpowiednie metody operacyjne, ktуre pozwalają określić, czy jest to przyimek, czy jego korelat, czy
mamy do czynienia z jednostką, ktуra przeszła do innej klasy morfologicznej – przyimkуw, czy też pełni funkcję
przyimka, ale pozostaje w granicach swojej części mowy.
Metody operacyjnego określenia jednostki jako przyimka lub jego substytutu (wyrażenia językowego „o statusie
przyimka‖) stosujemy w pierwszym rzędzie względem form wyrazowych – derywatуw, ktуre są transformowane do tej
kategorii z innych części mowy (transformowana jest forma wyrazowa, a nie leksem) lub względem takich form innych Розділ ІІ. АКТУАЛЬНІ ПРОБЛЕМИ МОРФОЛОГІЇ

89
części mowy, ktуre pełnią tę funkcję, pozostając jednak w granicach swojej części mowy. Te metody powinny pozwolić
na odpowiednie zaklasyfikowanie formy wyrazowej, ktуra: a) albo zmieniła swoją przynależność do części mowy w
sposуb systemowy, to jest uległa całkowitemu „uprzyimkowieniu‖; b) albo kontekstualnie może pełnić funkcje
przyimka i – odpowiednio – posiada status przyimka, zachowując jednak w jakimś stopniu związek (choćby osłabiony)
ze swoją klasą kategorialną.
Na gruncie obserwacji rosyjskojęzycznych przy rozwiązywaniu sygnalizowanych zadań korzysta się głуwnie z
zaproponowanego przez T.S. Tichomirową kryterium jedności trzech zasad, ktуre określają przejście formy wyrazowej
do innej części mowy:
1) utrata przynajmniej części charakterystycznych dla leksemu wyjściowego znaczeń leksykalnych lub zyskanie
nowych znaczeń;
2) wypadnięcie z paradygmatu morfologicznego leksemu wyjściowego;
3) rozkład właściwych dla leksemu wyjściowego związkуw syntagmatycznych [Tichomirova 1972]:
Nie znaczy to wcale, że w odniesieniu do procesуw leksykalizacyjnych w obrębie jednostek przyimkowych nie
jest możliwe zastosowanie innych metod (ich obszerny przegląd przytacza praca [Nowak 2008: 54–75]). Zob. też
[Wątor 1970, cz. II: Sprawdziany leksykalizacji].
Proces leksykalizacji rozpatrywanych jednostek przyimkowych z reguły polega na rozszerzeniu przyimka
pierwotnego poprzez jego połączenie z określonym elementem leksykalnym (głуwnie rzeczownikowym), ktуry
konkretyzuje znaczenie całości, stopniowo zawężając zakres użycia. Por.: w + imię (w imię solidarności), z + tytuł (z
tytułu zaległości). Inne przykłady: w duchu porozumienia, z uwagi na dobro śledztwa, z racji zawodu, z powodu
choroby, na wypadek choroby, w razie nieszczęścia itd. Nie odnosi się to do tych jednostek przyimkowych, w ktуrych
leksykalizacji uległy pojedyncze bezprzyimkowe formy przypadkowe określonych rzeczownikуw (nastąpił rozkład
związkуw syntagmatycznych, właściwych dla leksemu wyjściowego). Por.: kultura doby pozytywizmu, malarze epoki
Song, publicyści ery Breżniewa itd. Formy typu doby, epoki, ery stanowią w tym wypadku zleksykalizowane jednostki
przyimkowe – funkcjonujące niekiedy rуwnolegle względem jednostek przyimkowych, ktуre powstały na bazie
wyrażenia przyimkowego i w ktуrych rуwnież miała miejsce leksykalizacja; por.: Poglądy na temat Bony Sforzy z doby
kontrreformacji niewiele się rуżniły od poglądуw w dobie oświecenia (J. Tazbir). Głуwnym napędem rozwoju było
zawodowstwo, ktуre przeważyło nad ideami z epoki krуlowej Wiktorii (prasa) […] czy oni nie uzurpują sobie, że są
przybyszami z nierzeczywistości, że są żywymi rzeźbami z ery Wodnika (K. Krystian). Zaznaczmy, że taka rуwnoległość
nie zawsze ma miejsce.
Kolejnym etapem leksykalizacji jest specjalizacja semantyczna, ktуra ma wpływ na zwiększenie precyzji i
jednoznaczności. Jej konsekwencją jest ograniczenie akceptowalnego kontekstu oraz kostnienie pierwotnej konstrukcji
[Milewska 2003: 42–43]. Kwestie te w niniejszym szkicu nie mogą być potraktowane szerzej.
Wszystkie zarejestrowane we wspуłczesnej polszczyźnie jednostki przyimkowe (przyimki wtуrne i ich
ekwiwalenty funkcjonalne) pod względem struktury składniowej stanowią bądź odrębne bezprzyimkowe formy
przypadkowe niektуrych rzeczownikуw (przyimki te są reprezentowane nielicznie, a ich rola wyrazu funkcyjnego
pojawia się w ściśle określonych warunkach kontekstu), bądź połączenia wyrazowe, to jest kompleksy składnikуw
reprezentowanych przez wyraz autosemantyczny: rzeczownik (a także inną część mowy) i wyraz (wyrazy)
synsemantyczne, głуwnie przyimki pierwotne. Krуtkiemu omуwieniu poddane zostaną tylko jednostki, w ktуrych
elementem bazowym jest rzeczownik.
W pierwszej grupie jednostek przyimkowych (bezprzyimkowe formy przypadkуw) leksykalizacji uległy
następujące formy:
a) mianownik l. poj.: Zdjęcia można wykonywać każdym cyfrowym aparatem fotograficznym z wejściem na karty
Memory Stick. Powyżej pokazano model Sony DSC-P5 (druki ulotne; int.); z innych przykładуw: rejs numer LO-165,
armata wzуr 44, rewolwer kaliber 12;
b) dopełniacz l. poj.: Pomnik Winstona Churchilla, Franklina D. Roosevelta i Jуzefa Stalina dłuta znanego
rzeźbiarza Zuraba Ceretelego stanie niedługo w Jałcie (prasa; int.). Następny program reformowania gуrnictwa
autorstwa Jerzego Markowskiego, firmowany był już przez koalicję SLD-PSL (prasa; int.). Na ścianie pierwszej sali
zaskoczył go olbrzymich rozmiarуw portret „Damy z wуzkiem‖ pędzla Ludomira Slendzińskiego (prasa; int.). Portret
Leszka Millera piуra Ludwika Stommy należy z całą pewnością do portretu typu A (prasa; int.). Choć ponoć najbardziej
lubi towarzystwo koni i pieskуw rasy corgi (prasa; int.); z innych przykładуw: rzeźba dłuta Dunikowskiego, włosy
barwy miedzi, doktor pracował czasu wojny w sekcji operacyjnej, zelуwki firmy VIBRAM, w książce formatu książki
telefonicznej;
c) narzędnik l. poj.: Imieniem izby poselskiej upominał krуla Zygmunta Augusta i panуw senatorуw, by lepiej
dbali o Gdańsk i wybrzeże Bałtyku (P. Jasienica); z innych przykładуw: wybrać drogą eliminacji, celem uzyskania
aktualnych i szczegуlnie wszechstronnych informacji, zbadać metodą absorpcji, pokazano mocą uchwały, wydano
nakładem Polskiego Komitetu Olimpijskiego;
d) narzędnik l. mn.: metodami wywiadu bezpośredniego, widzieć oczyma wyobraźni itd.
Jeżeli chodzi o możliwość leksykalizacji formy mianownika w kierunku prepozycjonalizacji, to materiał języka
polskiego (a także rosyjskiego) dostarcza wielu przykładуw użycia tej formy przypadka w funkcji przyimka (por.
powyższe przykłady pol. typu model, kaliber, wzуr, numer itd. Gramatyki zwykle pomijają także zjawisko wchodzenia
do struktury przyimkуw polskich czy rosyjskich elementуw obcych, ktуre mogą łączyć się z mianownikiem. Por. ros. a ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 20

90
ля + mian.: жизнь a ля граф Лев Николаевич Толстой; плюс + mian., минус + mian.: Они пришли со всеми
детьми плюс два племянника, to jest: и с двумя племянниками; Весь научный мир минус профессор Майнц
считает этот факт доказанным, to jest: кроме професcора Майнца (przykłady z: [Vsevolodova i in. 2003: 18]).
Zob. też polskie: Zaliczki, jakie wypłacały [wydawnictwa] a conto umуw wydawniczych, były mizerne i szybko
wylatywały z kieszeni (T. Kwiatkowski). Łatwowierni klienci szybko dowiadują się, że zamiast talizmanu mają tandetny
pieniążek, a chudnąć lepiej bez proszku а la oranżadka (prasa; int.). Do rządu należy 75 proc. minus jedna akcja,
pozostałe 25 proc. plus jedna akcja należą do funduszu Mustcom Ltd z Cypru (prasa; int.). Jednostki te mogą niekiedy
(w zależności od kontekstu lub interpretacji) występować rуwnież w funkcji spуjnika, co nie wyklucza określeniu ich
jako przyimkуw [Vsevolodova i in. 2003: 18].
Druga grupa danych jednostek reprezentowana jest przez dwa podstawowe modele strukturalne połączeń
składniowych:
a) połączenie prepozycyjnego przyimka pierwotnego z rzeczownikiem w określonym przypadku: To były piąte
zawody z cyklu Golden League (prasa). Poszczegуlne ugrupowania czynne w powstaniu listopadowym starały się
wysunąć na czoło emigracji (S. Kieniewicz). W 1990 roku za kadencji patriarchy Parteniusza otrzymał godność
metropolity i został ordynariuszem Akry i Zachodniej Afryki (prasa). A rozmowy z Rosją prowadzono z naruszeniem
ustawy o umowach międzynarodowych (prasa);
b) połączenie rzeczownika i dwуch przyimkуw prymarnych, z ktуrych jeden znajduje się w prepozycji, a drugi –
w postpozycji: Tydzień wcześniej piętnastu uczniуw pojechało w nagrodę za dobrą naukę na wycieczkę do Niepars nad
Bałtykiem (prasa). […] chciałem wykorzystać swoje doświadczenie, ktуre od 1999 roku zacząłem zdobywać w zakresie
wszelkiego rodzaju finansowania. Oczywiście z nastawieniem na projekty związane z wykorzystaniem środkуw z Unii
Europejskiej (prasa). Producenci w obawie przed spadkiem cen wystawią przynajmniej część posiadanych zapasуw
(prasa). Ustawa o reformie wywiadu, stworzona w odpowiedzi na zagrożenie atakami terrorystycznymi, zostanie dziś
przyjęta (prasa). W odrуżnieniu od zwierząt człowiek nabywa bowiem umiejętności życiowych, nie tylko naśladując
swych rodzicуw, ale przede wszystkim ich słuchając (T. Goban-Klas).
W związku z procesem prepozycjonalizacji rzeczownikуw w językach słowiańskich oddzielnie należy zatrzymać
się nad funkcjonowaniem jednostek przyimkowych określanych jako „przyimki parametryczne‖ (od technicznego
terminu parametr ‗cecha jakiejś rzeczy, procesu, wyrażona w odpowiednich jednostkach miary‘). W wymienionych
językach traktowane są one jako jednostki przyimkowe, ktуre powstały na bazie rzeczownikуw parametrycznych typu
masa, ciężar, siła, napięcie, nośność, wyporność itd., rzeczownikуw typu wysokość, długość, szerokość, głębokość,
średnica, promień itp., a także rzeczownikуw będących nazwami odcinkуw czasu (głуwnie nieokreślonych) typu czas,
okres, epoka, doba itd. Wymienione rzeczowniki – nazwy parametryczne w określonych formach w pozycji
adnominalnej wprowadzają charakterystykę ilościową lub porуwnawczą obiektu, przy ktуrego nazwie zajmują pozycję,
por. rosyjskie: зверек величиной с белку ‗zwierzątko o wielkości wiewiуrki‘, ветроэнергетическая установка
расчетной мощностью 3 МВт [мегаватт] ‗urządzenie wiatrowo-energetyczne o mocy 3 megawatуw‘. Formy
wyrazowe tego rodzaju tworzą wieloelementowe szeregi (ciągi) synonimiczno-wariatywne – paradygmaty
morfoskładniowe z jedną określoną jednostką bazową. Por. szereg (ciąg) paradygmatyczny tego typu z rzeczownikiem
grubość, ktуry w języku polskim może być ośrodkiem kilkunastu rуżnych modeli składniowych wtуrnych jednostek
przyimkowych:
… grubości: Są dwie rurki światłowodowe. Każda ma pięć centymetrуw grubości (prasa; int.). W robocie trzecie
płуtno, wypadek trudniejszy – knot, na ktуrym już farby na palec grubości (prasa; int.);
do … grubości: Pnie kolonii koralowej dochodzą średnio do 40 cm, gałązki do 4–6 cm grubości (prasa; int.);
grubości-1: […] prowadnice: cztery długie gwoździe lub listewki drewniane umieszczone po dwa w rozstawie
grubości ołуwkуw (prasa; int.).
grubości-2: Wewnątrz znajdowało się okrągłe pomieszczenie o średnicy 6,25 m otoczone murem grubości 3,4 m
(prasa; int.).
grubości do: Żelbetowe mury grubości do 2,5 m, kopuły pancerne ze stali grubości do 35 cm stanowiły osłonę
dla kilku dział obrotowych (W. Łęcki; int.).
grubości około: Formować z ciasta płaty grubości około 2 mm i wycinać serca (druki ulotne; int.).
grubości ponad: Pod zalegającym na niej lodowcem grubości ponad 3 km w roku 1993 satelita ERS-1 wyśledził
obecność ogromnego jeziora (prasa; int.).
o grubości: Jeśli nie mamy żyletki grubości 0,08 mm, możemy sprуbować zastosować żyletkę o grubości 0,1 mm
(prasa; int.).
o grubości do: […] czuły mikrofon umożliwi podsłuch przez ściany o grubości do 50 cm (prasa; int.).
o grubości od … do: Można je wykonać z dowolnego rodzaju skrzydeł pełnych czy przeszklonych, także ze
starych bezwręgowych o grubości od 35 do 55 mm (prasa; int.).
o grubości około: W grę wchodziła głуwnie piaszczysta warstwa o grubości około 9 m, naniesiona przez wody
rzeki Arno (prasa; int.).
o grubości powyżej: Zatrzymują wszelkiego rodzaju zanieczyszczenia mechaniczne: piasek, muł, rdzę, itp. o
grubości odpowiednio powyżej 5, 20 i 50 mikronуw (druki ulotne; int.).
o grubości minimalnej: Olinowanie stałe wykonuje się z linek stalowych o grubości minimalnej 3 mm (strona
internetowa). Розділ ІІ. АКТУАЛЬНІ ПРОБЛЕМИ МОРФОЛОГІЇ

91
do grubości: Gdy objętość ciasta zwiększy się dwukrotnie, wyłożyć je na stolnicę i rozwałkować do grubości 5
mm (druki ulotne; int.).
[mieć, osiągać itp.] grubość: Są wykonane z dwуch laminowanych blach stalowych, z ktуrych każda ma grubość
1,25 mm (prasa; int.).
[mieć, osiągać itp.] grubość około: Błony podstawne mają grubość około 30 mm (prasa; int.).
[mieć, osiągać itp.] grubość rzędu: W strefie klimatu kontynentalnego lуd osiąga grubość rzędu 1–2 m
(A. Choiński; int.).
[mieć, osiągać itp.] grubość ponad: Dotychczas uważano, że wielkie lodowce osiągające w centrum Antarktydy
grubość ponad 3000 m utrzymują się nieprzerwanie pod 15 mln. lat (prasa; int.).
na grubość: […] schłodzone ciasto wyjąć, rozwałkować placek na grubość 4–5 mm (druki ulotne; int.).
na grubość około: Rozprowadzić masę na grubość około 3 mm i zostawić do stwardnienia (druki ulotne; int.).
na grubość mniej więcej: Płaską blachę do pieczenia wysmaruj tłuszczem lub wyłуż papierem do pieczenia i
wyłуż na nią ciasto na grubość mniej więcej centymetra (druki ulotne; int.).
W powyższym rejestrze uwzględniono tylko te jednostki, ktуre znalazły potwierdzenie w materiale faktycznym.
Mimo że w systemie gramatycznym polszczyzny nie ma ograniczeń systemowych, ktуre mogłyby powodować
defektywność w odbiorze powyższych potencjalnych przyimkуw wtуrnych, dla niektуrych (potencjalnie możliwych)
grup jednostek przyimkowych z danym wyrazem bazowym nie znaleziono potwierdzenia. Por.: grubości przykładowo 2
metry, o grubości przykładowo 2 metry; o grubości nie większej niż 2 metry; o grubości większej niż 2 metry; o grubości
nie mniejszej niż 2 metry; o grubości mniejszej niż 2 metry itd.
Zasygnalizować należy zależne od mуwiącego ewentualne włączenie do składu takich jednostek dodatkowych
środkуw, ktуre w określony sposуb modyfikują jej podstawową strukturę formalną i znaczeniową. Środki te określane
są terminem „modulant‖ [Słownik 2001: IX–X]. Modulant (tradycyjnie: modulator, partykuła) jest nieodmienną częścią
mowy, ktуra wchodzi w związki składniowe z rуżnymi częściami zdania. Może występować rуwnież w strukturze
rozczłonkowanych jednostek przyimkowych – przyimkуw wtуrnych (i ich ekwiwalentуw funkcjonalnych). Pełni on
rуżne funkcje, m.in. jako element waloryzujący określenie ilości czy stopień natężenia czegoś. Funkcjonowanie
modulantуw w strukturze danych przyimkуw wtуrnych wymaga dalszych szczegуłowych obserwacji.
W złożonych (rozbudowanych) wtуrnych jednostkach przyimkowych (głуwnie jednak w szeregach
synonimiczno-wariatywnych) spotykamy modulanty trzech przynajmniej typуw:
a) modulanty w rodzaju bez mała, niemal, prawie, mniej niż; a także tylko. Wskazują one bądź na zakres
odniesienia treści danej wtуrnej jednostki przyimkowej (w czasie tylko dwуch minut), bądź służą do waloryzacji
określeń ilości lub stopnia natężenia: w czasie niemal (prawie, bez mała) dwуch minut. Por. np. znaczenie modulanta
bez mała ‗występuje przy określeniach liczby lub miary czegoś; wskazuje, że dana wielkość nie została przekroczona‘.
Do tej grupy odnieść należy modulanty nie mniej niż, nie więcej niż, blisko w znaczeniu ‗wyraz ten wskazuje, że dana
wielkość nie została przekroczona‘;
b) modulanty typu niemal, nieomal w znaczeniu ‗tymi słowami mуwiący sygnalizuje, że zasięg przestrzenny lub
czasowy czegoś, wielkość, liczba, miara czegoś, stopień intensywności jakiejś cechy zbliżają się do wskazanego w
zdaniu‘;
c) modulanty w rodzaju zaledwie, ledwie, ledwo w znaczeniu ‗tymi słowami mуwiący sygnalizuje, że zasięg
przestrzenny lub czasowy czegoś, liczba, miara, wielkość czegoś, stopień intensywności czegoś są najmniejsze w
stosunku do oczekiwań, wymagań lub jakiejś normy‘.
Rozszerzeniu składu danych jednostek przyimkowych służą także modulanty typu mniej więcej, plus minus,
rzędu oraz przyimki (i wyrażenia) typu około, w przybliżeniu. Modulanty w rodzaju mniej więcej wykorzystywane są
przez mуwiącego w celu zasygnalizowania, że wskazany zasięg przestrzenny lub czasowy czegoś, wielkość, liczba,
miara itp. mają wartość przybliżoną. Wspomagające jednostki drugiego typu wskazują na przybliżoną miarę wielkości
czegoś lub na przybliżoną porę czasu.
W zakończeniu podkreślmy, że formowanie się i rozwуj kategorii przyimka jako części mowy o funkcjach
relatywnych odbywa się w językach słowiańskich (w tym w języku polskim) w sposуb ustalony, dający się
sprecyzować, według konkretnych modeli derywacyjnych. Powstałe w ten sposуb jednostki przyimkowe (przyimki
wtуrne i ich ekwiwalenty funkcjonalne) pozostają względem siebie w relacjach systemowych, tworząc określone
paradygmaty morfoskładniowe. Ustalenie tych modeli i ich interpretacja, rozumienie prawidłowości tworzenia tych
jednostek stanowi środek zarуwno do ustalenia istniejącego w języku polskim rejestru przyimkуw wtуrnych, jak i
prognozowania pojawienia się jednostek nowych, utworzonych w nim według danych modeli (por. [Koniuškievič 2004:
126]).

Literatura
Koniuškievič 2004: Конюшкевич, М.И. О потенциале предложной системы (на материале
параметрических и сравнительных предлогов) [Текст] / М.И. Конюшкевич // Польский язык среди других
славянских языков. – Минск, 2004.
Milewska 2003: Milewska, B. Przyimki wtуrne we wspуłczesnej polszczyźnie [Text] / В. Milewska. – Gdańsk,
2003. ЛІНГВІСТИЧНІ СТУДІЇ. Випуск 20

92
Nowak 2008: Nowak, T. Przyimki lokatywno-inkluzyjne we wspуłczesnym języku polskim (w głębi, w obrębie,
w środku, we wnętrzu) [Text] / T. Nowak. – Katowice: Wyd. Uniwersytetu Śląskiego, 2008.
Słownik 2001: Słownik wspуłczesnego języka polskiego [Text] / Red. nauk. Bogusław Dunaj. – Warszawa:
„Przegląd Reader‘s Digest‖, 2001.
Tichomirova 1972: Тихомирова, Т.С. Процессы адвербиализации форм творительного беспредложного в
польском языке [Текст] : автореф. дисс. … канд. филол. наук. – М., 1972.
Vsevolodova i in. 2003: Всеволодова, М.В., Клобуков, Е.В., Кукушкина, О.В., Поликарпов А.А. К
основаниям функционально-коммуникативной грамматики русского предлога [Текст] / М.В. Всеволодова,
Е.В. Клобуков, О.В. Кукушкина, А.А. Поликарпов // Вестник Московского университета. – Серия 9. Филология.
– 2003. – № 2.
Wątor 1970: Wątor, I. Proces leksykalizacji polskich przyimkуw odwyrażeniowych [Text] / І. Wątor // Rocznik
Naukowo-Dydaktyczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie, Nauki Humanistyczne. Filologia Polska, 1970. –
z. 5 (8).
Wątor 1976: Wątor, I. Rozwуj funkcji wyrazуw i wyrażeń polskich od przysłуwkowej do przyimkowej, wyd. II
uzupełnione i poprawione [Text] / І. Wątor. – Rzeszуw, 1976.
Wątor 1979: Wątor, I. Prуba nowej klasyfikacji przyimkуw w języku polskim [Text] / І. Wątor// Rocznik
Naukowo-Dydaktyczny Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Rzeszowie, Nauki Humanistyczne. Filologia Polska, 1979. –
z. 12/42.

Основной задачей в рамках интенсифицирующихся в последнее время исследований славянского предлога
является сбор максимально полного корпуса самих единиц, способных выполнять предложную функцию в
определенных условиях, а также их различные характеристики в отдельных славянских языках. Статья
продолжает наблюдения над польским фрагментом славянской предложной системы.
Ключевые слова: предлог, вторичный предлог, польский язык.

One of primary tasks within recently intensified research on Slavic prepositions is compiling a full corpus of
units that can function as prepositions in specific circumstances, and their versatile characteristics in the particular
Slavic languages. This paper is yet another contribution to studies on the Polish component of the Slavic system of
secondary prepositions.
Keywords: preposition, secondary preposition, Polish language.
Надійшла до редакції 31 серпня 2009 року.